Foto: Raskrinkavanje
U Sarajevu se 12. februara 2026. godine dogodila nesreća u kojoj je tramvaj, dok je skretao iz pravca Željezničke stanice u centru grada, iskočio iz šina i udario u stanicu, usmrtivši jednu i povrijedivši četiri osobe. Preminuo je 23-godišnji student Akademije likovnih umjetnosti u Sarajevu Erdoan Morankić, a teško je povrijeđena 17-godišnja Ella Jovanović (link).
Tragična nesreća duboko je uznemirila građane/ke Sarajeva i Bosne i Hercegovine. Od 13. februara svakodnevno se održavaju protesti na kojima se zahtijevaju transparentna istraga i utvrđivanje odgovornosti. Demonstranti/kinje zahtijevaju i da se iz saobraćaja isključi model tramvaja koji je prouzrokovao nesreću dok se ne potvrdi tehnička ispravnost svakog od njih. Istraga nesreće još uvijek je u toku, a nakon nje su ostavke podnijeli premijer Kantona Sarajevo Nihad Uk i Senad Mujagić, direktor preduzeća Gras, koji je zadužen za javni prevoz.
Mediji iz BiH i regiona intenzivno izvještavaju o nesreći, istrazi i protestima, a mnoštvo sadržaja na ovu temu može se pronaći i na društvenim mrežama. Nerijetko, i mediji i korisnici/e društvenih mreža dijele slike koje prikazuju preminulog mladića i teško povrijeđenu djevojku. Mnoge od njih, pak, nisu autentične – neke su kreirane pomoću vještačke inteligencije, a neke su značajno izmijenjene.
AI slika iz bolničkog kreveta
Najrasprostranjenija slika kreirana uz pomoć vještačke inteligencije u vezi s ovom tragedijom objavljena je u stotinama medijskih članaka i objava na društvenim mrežama. Riječ je o slici preminulog Erdoana Morankića.
Foto: Screenshot
Autentična fotografija iskorištena za ovu sliku objavljena je na Facebook profilu Erdoanovog oca u martu 2025. godine. Na njoj je Morankić na umjetničkoj izložbi. Nepoznati je autor ovu fotografiju izmijenio tako da promijeni njenu pozadinu te pomoću vještačke inteligencije blago promijeni Morankićeve crte i izraz lica.
Foto: Screenshot
Fotografije koje su izmijenjene ili u potpunosti generisane vještačkom inteligencijom koristile su se i za ilustrovanje članaka i objava o 17-godišnjoj Elli Jovanović, koja je teško povrijeđena u nesreći (1, 2). Na internetu se može pronaći nekoliko verzija jedne fotografije na kojima se razlikuju odjeća ili držanje tijela. Alat za detekciju AI sadržaja Hive Moderation je za tri najčešće korištene verzije procijenio da je vjerovatnoća da je riječ o AI slikama 99% (1, 2, 3).
Foto: Screenshot
Na nekim Facebook stranicama se 12. februara 2026. godine, netom nakon nesreće, dijelio AI snimak koji prikazuje kola hitne pomoći, policiju i ljude koji trče prema mjestu nesreće. Snimak očito nije autentičan ; prije svega, prikazuje noćnu scenu, a nesreća se desila po danu.
Foto: Screenshot/Facebook
Dan nakon nesreće, na platformi Plenum objavljena je uznemirujuća slika koja navodno prikazuje mjesto nesreće, a koja je također generisana vještačkom inteligencijom. Na slici se vide uništeni tramvaj i stajalište te ekipa spasioca koja pomaže unesrećenima na stajalištu dok policija obezbjeđuje mjesto nesreće.
Foto: Screenshot/Plenum (.ba)
U danima nakon tragedije, u javnom prostoru dijelile su se i druge slike generisane vještačkom inteligencijom. Tako je na Facebooku objavljena slika na kojoj Erdoan Morankić sjedi na tramvajskoj stanici i slika tramvaj koji dolazi. Za ovu je sliku korištena stvarna fotografija Erdoana Morankića s Likovne kolonije održane u junu 2025. godine, koja je tada objavljena na Facebook stranici Bošnjačka zajednica kulture - Općinsko društvo Kladanj. Pozadina i slika na platnu na originalnoj fotografiji su izmijenjene.
Foto: Screenshot/Facebook
Na Facebooku se dijelila i AI slika koja prikazuje kako bi u budućnosti izgledala tramvajska stanica nazvana po Erdoanu Morankiću.
Foto: Screenshot/Facebook
Korištenje vještačke inteligencije za pravljenje slika u vezi s ovom nesrećom posebno je bilo problematično u slučaju slika Elle Jovanović u bolnici. AI slike korištene su za ilustraciju članaka i objava o pismu zahvalnosti koje su građani/ke uputili/e dr. Ismetu Gavrankapetanoviću, vođi ljekarskog tima Opće bolnice “Prim.dr. Abdulah Nakaš” u Sarajevu, koji liječi Ellu Jovanović (1, 2). U kombinaciji s naslovom, čitatelji/ke lako mogu biti navedeni/e na pogrešan zaključak da je riječ o stvarnim fotografijama iz bolnice.
Foto: Screenshot/Facebook
Obmanom do klikova
Spomenute slike predstavljene su kao autentične, odnosno na njima nema napomene da je riječ o sadržaju generisanom ili uređenom pomoću vještačke inteligencije. To je posebno problematično kad slike prikazuju događaje na način koji bi se mogao pogrešno protumačiti. Slika iz bolnice na kojoj se Ella Jovanović s nekoliko ogrebotina na licu osmjehuje ljekaru objavljivana je i dijeljena kad je ona u stvarnosti i dalje bila u teškom stanju.
U praksi objavljivanja AI fotografija u vezi s ovom nesrećom ističu se anonimni portali, koji ih koriste za privlačenje klikova i time profita od reklama. Riječ je, dakle, o zloupotrebi emocija publike i zaradi baziranoj na obmani javnosti.
O neetičnim, nezakonitim i manipulativnim aspektima dijeljenja AI slika u vezi sa slučajem, pogotovo kada je riječ o maloljetnoj Elli Jovanović, za Media centar je 18. februara 2026. godine govorio novinar BIRN HUB-a Azem Kurtić.
„Šta kada ova djevojka uzme telefon u ruke i krene da lista društvene mreže i vidi sve silne vijesti i sve silne objave koje spominju njeno ime i onda vidi da su neki neimenovani portali objavili njenu fotografiju na kojoj uopšte nije ona, a oni je predstavljaju da jeste“, istakao je.
(...)
„Fotografije te djevojke nisu ni izašle u javnost i onda zamislite taj momenat u kojem će većina ljudi da povjeruje u to da dr. Gavrankapetanović sjedi pored ove djevojčice i bodri je i pazi. Ne kažem da to nije slučaj, ali takve fotografije neće nikad izaći u javnost zato što su etički i profesionalno upitne“, navodi Kurtić.
Neetičnost korištenja slika generisanih vještačkom inteligencijom u ovom kontekstu za Media centar komentarisao je i profesor na Odsjeku Komunikologija na Fakultetu političkih nauka Univerziteta u Banjoj Luci Borislav Vukojić, opisujući to kao “najgori mogući oblik upotrebe vještačke inteligencije”.
„Kao AI entuzijasta, zalažem se za korištenje AI u novinarstvu, ali uvijek napominjem da se ne smije koristiti za manipulisanje realnim scenama koje se dešavaju ili su se desile. Apsolutno nema potrebe da se dodaje drama na već ionako dramatičnu situaciju – ilustracije tog tipa se mogu raditi samo ako nema direktne aluzije na stvarni događaj, uz obaveznu napomenu da je u pitanju AI generisana slika“, rekao je Vukojević za Media.ba.
Dakle, prezentovanje AI slika kao autentičnih predstavlja svojevrsno manipulisanje publikom. Na taj se način zloupotrebljavaju nesreća, likovi poginulog mladića i teško povrijeđene maloljetnice, kao i emocije javnosti i njihovih porodica.
Shodno činjenicama, objave AI slika na kojima su Ella Jovanović u bolničkom krevetu i Erdoan Morankić koji slika tramvaj, bez napomene da nije riječ o autentičnim scenama, ocjenjujemo kao manipulisanje činjenicama.
Napomena
Sljedeći izvori su nakon objave analize ispravili ocijenjene tvrdnje i dobili ocjenu “Ispravljeno”: Facebook stranica Balkan x portal (23.2.2026.).
(Raskrinkavanje.ba)