Foto: vh-studio, Freepik
Na portalu Klix je 26. marta 2026. godine objavljen članak iz čijeg bi se naslova i uvoda moglo zaključiti da govori o pričama ljudi koji su uspjeli prestati pušiti:
Višegodišnji pušači otkrili kako su izašli iz "začaranog kruga" cigareta: "Nismo ih podnosili, ali smo im se vraćali"
Članak zaista donosi videopriče ljudi koji su “ostavili” cigarete, odnosno zamijenili ih alternativnim nikotinskim proizvodima (1, 2). Oni/e su polaznici/e programa “Biram bez dima”, koji vodi hrvatska udruga CROHM. U članku je opisan ovaj program prelaska s običnih cigareta na e-cigarete ili druge “bezdimne proizvode”.
Pojedinih navika teško se riješiti, a posebno ako su godinama dio nečije svakodnevice. Pušenje je upravo takva navika. Duboko ukorijenjena i, kako stručnjaci ističu, mnogo više od običnog izbora. Upravo zato priče o prestanku pušenja rijetko su jednostavne, ali to ne znači i da nisu moguće.
(...)
U tom kontekstu, pažnju privlače i novi pristupi odvikavanju od pušenja. Program "Biram bez dima" osmišljen je kao 28-dnevni proces u kojem se pušači postepeno prebacuju na bezdimne proizvode poput e-cigareta, grijanih duhanskih i bezduhanskih proizvoda ili nikotinskih vrećica. Cilj nije samo zamjena, nego i smanjenje zdravstvenih rizika povezanih s pušenjem, uz mogućnost da se s vremenom potpuno riješe ovisnosti.
Ovaj “novi pristup odvikavanju od pušenja” potkrijepljen je navodno naučnim dokazima u članku.
U posljednjih desetak godina, fokus naučnih istraživanja sve se više pomjera sa samog nikotina na način njegove konzumacije. Sve veći broj studija ukazuje da su najveći zdravstveni rizici povezani sa sagorijevanjem duhana i udisanjem dima, a ne isključivo s nikotinom kao supstancom. Upravo zato bezdimni proizvodi privlače pažnju, jer ne uključuju proces sagorijevanja.
Prema analizi iz Cochrane baze, koja je obuhvatila 78 istraživanja sa više od 22.000 učesnika, e-cigarete mogu biti između 33 i 100 posto učinkovitije od standardnih nikotinskih terapija u procesu prestanka pušenja.
Članak su prenijeli portali Magazin plus i Novi Konjic.
Program “Biram bez dima” je 28. marta 2026. godine promovisan i u članku portala Nezavisne novine, također uz snimke polaznika/ca programa i informaciju da su e-cigarete manje štetne od “klasičnih”. U njemu se navodi sljedeće:
Analiza posljednjeg Eurobarometra, istraživanja Evropske komisije, pokazuje primjere zemalja koje su značajno smanjile pušenje tako što su građani u velikom broju počeli koristiti proizvode potencijalno manjeg rizika umjesto cigareta. Na primjer, kada je u pitanju Švedska, svakodnevno pušenje palo je na 5,4 odsto, a bilježi 36 odsto manje smrtnih slučajeva od raka pluća u odnosu na prosjek EU.
U Češkoj je stopa pušenja smanjena sa 30 odsto na 23 odsto u samo tri godine. U Grčkoj je nakon godina stagnacije na 42 odsto, stopa pala na 36 odsto u tri godine, čime je više od 600.000 ljudi prestalo pušiti.
U svim člancima navodi se informacija da Bosna i Hercegovini ima 1,3 miliona pušača te da svaka strategija koja može smanjiti taj broj ima veliki javnozdravstveni značaj.
Edukativni članci ili reklame?
Na web stranici “Biram bez dima” dostupni su podaci o radionicama čiji je proklamovani cilj da pomognu ljudima prestati pušiti. Na stranici su podijeljena iskustva učesnika/ca programa, kao i niz članaka o pušenju, nikotinu, e-cigaretama i slično. Ovi sadržaji jasno promovišu narativ da je prestanak pušenja izgledniji prelaskom na “alternativne proizvode”, odnosno e-cigarete, proizvode koji zagrijavaju duhan ili nikotinske vrećice, za koje se tvrdi da su znatno manje štetni od “klasičnih” cigareta (1, 2, 3).
Osim “Biram bez dima”, udruga CROHM (eng. Croatian Association of Personal Vaporizer Users, Hrvatska udruga korisnika osobnih isparivača) vodi još jednu web stranicu koja nosi isto ime kao i udruga. Na njoj se još eksplicitnije promovišu e-cigarete i uređaji za zagrijavanje duhana kao zdravija alternativa pušenju (1, 2).
U rubrici “O nama” na web stranici navodi se da je CROHM neprofitna organizacija orijentisana na zaštitu korisnika “osobnih isparivača”, edukaciju javnosti i institucija o prednostima ovakvih uređaja, pomoć pušačima da prestanu konzumirati duhanske proizvode, pomoć pri izradi naučnih studija o osobnim isparivačima te promociju “programa smanjivanja štete za zdravlje”.
Informacije o osoblju, osnivačima/cama i direktorima/cama organizacije nisu dostupne na ovim web stranicama. Ipak, na web stranici CompanyWall može se pronaći podatak da je direktor organizacije Filip Tokić. Osim što je direktor CROHM-a, Tokić je, prema podacima s njegovog LinkedIn profila, i vlasnik firme Parilica d.o.o, koja prodaje e-cigarete i slične uređaje. Firma ima i svoj web shop na kojem se nudi čitav asortiman bezdimnih proizvoda.
Analizirani članci o programu “Biram bez dima” nisu objavljeni u rubrikama za promotivne sadržaje niti sadrže napomene da je riječ o takvom sadržaju, iako se program u nekim hrvatskim medijima prethodnih godina promovisao uz jasnu napomenu da je riječ o reklami (link). Ipak, članci su naklonjeni programu prelaska na konzumaciju “bezdimnih” proizvoda s nikotinom, koji vodi organizacija povezana s firmom koja prodaje takve proizvode. Također, objavljeni su na nekoliko portala u periodu od samo nekoliko dana.
Šta struka kaže o e-cigaretama?
Tačno je da se smatra da e-cigarete nose manje zdravstvenih rizika u poređenju s cigaretama koje se konzumiraju sagorijevanjem. Ovaj zaključak proizlazi iz činjenice da e-cigarete ne sagorijevaju duhan i ne proizvode dim, već paru ili aerosol. To znači da korisnici/e nisu izloženi/e štetnim hemikalijama u duhanskom dimu (link).
Ipak, konzumiranje e-cigareta ima niz negativnih zdravstvenih efekata. Korisnike/ce izlaže nekim toksičnim ili kancerogenim hemikalijama u pari, izaziva nikotinsku ovisnost, šteti plućima i povećava rizik od srčanih bolesti. S obzirom na to da je riječ o relativno novom načinu konzumiranja nikotina, u nauci još uvijek postoje mnoge nepoznanice u vezi s njim. I dalje nije u potpunosti poznato koje se sve hemikalije nalaze u pari koju ispuštaju ovi uređaji, a dugoročni efekti po zdravlje još uvijek nisu potpuno istraženi (1, 2, 3).
U javnom prostoru već se godinama često dijeli netačna tvrdnja da je konzumiranje e-cigareta “95% manje štetno od pušenja klasičnih cigareta”, koja je preuzeta iz studije objavljene 2014. godine. Kako je objašnjeno u članku portala The Conversation iz 2023. godine, ta je tvrdnja rezultat metodoloških nedostataka studije i tadašnjeg nedostatka informacija o efektima konzumiranja e-cigareta.
Informacije o ovim zdravstvenim rizicima nerijetko su izostavljene iz reklama za e-cigarete, a nema ih ni u analiziranim člancima o programu “Biram bez dima”. Fokus je stavljen na navodnu efikasnost ovakvih proizvoda u procesu odvikavanja od pušenja cigareta.
Na web stranici Cochranea, mreži stručnjaka iz oblasti medicine i zdravstva, u januaru 2025. godine objavljena je analiza dostupnih naučnih istraživanja koja zaključuje da su e-cigarete efikasnija alternativa za prestanak pušenja od drugih, kao što su, recimo, nikotinski flasteri. Ali mnogi/e naučnici/e i institucije odbacuju tvrdnju da su e-cigarete efikasan način prestanka pušenja, uz zaključak da veliki broj ljudi koji posegne za tom metodom na koncu konzumira i jedno i drugo (1, 2, 3).
Tvrdnje da je dostupnost e-cigareta i alternativnih nikotinskih proizvoda dovela do smanjenja stope pušenja u Švedskoj opovrgnute su na web stranici Unije za međunarodnu kontrolu raka još 2024. godine, uz objašnjenje da dokazi ukazuju na to da je do smanjenja stope pušenja došlo primarno zbog strožijih regulacija duhanske industrije. Slični zaključci doneseni su i u Češkoj, dok je u Grčkoj zabilježen porast korisnika/ca i e-cigareta i klasičnih cigareta među omladinom.
Dakle, ne postoji naučni konsenzus oko toga da li je korištenje e-cigareta i alternativa efikasan način za prestanak pušenja i da li donosi dugoročne zdravstvene koristi.
Svjetska zdravstvena organizacija (SZO) objavila je u maju 2024. godine izvještaj u kojem se tvrdi da industrija elektronskih cigareta cilja djecu i omladinu putem manipulativnih marketinških taktika te da poništava teško stečen napredak u višedecenijskoj borbi protiv pušenja i duhanskih proizvoda. SZO je pozvala na strožije regulacije za ovu industriju, zabranu reklamiranja i zabranu proizvoda u različitim, privlačnim ukusima.
U članku objavljenom na web stranici SZO-a u januaru 2024. godine navodi se da, za razliku od tradicionalnih duhanskih proizvoda, 88 država u svijetu nema dobno ograničenje za kupovinu e-cigareta, a čak 74 države nemaju nikakve zakonske regulacije za ove proizvode, koji imaju dokazane negativne zdravstvene posljedice.
Distribuiranje i reklamiranje električnih cigareta i proizvoda za zagrijavanje duhana u Bosni i Hercegovini regulisani su Zakonom o kontroli i ograničenoj upotrebi duhana, duhanskih i ostalih proizvoda za pušenje FBiH i Zakonom o zaštiti zdravlja stanovništva od duhana i ostalih proizvoda za pušenje Republike Srpske. U ovim se zakonima zabranjuje svaki oblik direktnog ili indirektnog reklamiranja proizvoda za pušenje, uključujući i elektronske cigarete, a u zakonu iz Republike Srpske navodi se da se ta zabrana odnosi i na promovisanje proizvoda za koje se tvrdi da pomažu kod odvikavanja od pušenja.
Iako se smatra da su manje štetni od duhanskog dima, e-cigarete i slični “bezdimni” proizvodi nose sa sobom niz zdravstvenih rizika koji se u analiziranim člancima ne navode nikako ili vrlo šturo, često samo uz opasku da ovi proizvodi nisu “u potpunosti bezopasni”. Problem nikotinske zavisnosti, bez koje bi duhanska industrija teško opstala, ostavljen je za neku drugu priliku.
(Raskrinkavanje.ba)