Foto: Shutterstock
Na Facebooku je 9. marta 2026. godine objavljen reel o komunističkom lideru Jugoslavije Josipu Brozu Titu u kojem se tvrdi da je za njegov uspon na vlast zaslužan britanski premijer u Drugom svjetskom ratu Winston Churchill. U reelu je ispisano i da je Tito “dao državnost Bosni”, ali i da je to dovelo do rata devedesetih, jer je tim potezom “strpao tri vjere u jednu državu”. Insinuira se da je multietnična Bosna i Hercegovina iz tog perioda mogla biti ideja “stranaca” koji su “postavili” Tita.
Foto: Screenshot/Facebook
Na drugom “slajdu” u reelu, američki ambasador u Jugoslaviji Walter Zimmerman, koji je službovao u vrijeme raspada zemlje, okrivljen je za rat devedesetih.
Reel je do datuma pisanja ove analize mao 17.000 pregleda. Istog je dana objavljen i na Instagramu.
Kako je Tito došao na vlast?
Josip Broz Tito bio je na čelu narodnooslobodilačkog pokreta u Jugoslaviji u Drugom svjetskom ratu i višedecenijski predsjednik Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije nakon rata. Njegov uspon detaljno je opisan u članku enciklopedije Britannica. Rođen je 1892. godine u Kumrovcu. Majka mu je bila Slovenka, a otac Hrvat. Školovao se za bravara i prije Prvog svjetskog rata pridružio se Socijaldemokratskoj stranci Hrvatske i Slavonije. Kada je rat počeo, mobilizovala ga je austrougarska vojska i borio se na ratištima u Srbiji i Rusiji.
U Rusiji je ranjen i zarobljen, te je za vrijeme svog boravka u toj državi bio upoznat s boljševičkom ideologijom i učlanio se u južnoslavensko krilo Boljševičke partije. U Hrvatsku se vratio 1920. godine i učlanio se u Komunističku partiju Jugoslavije. Kasnije te godine, partiju su zabranile vlasti. Ipak, komunisti su nastavili djelovati u tajnosti. Broz je zbog svojih aktivnosti uhapšen 1928. godine, a iz zatvora je izašao 1934. Nakon oslobođenja, proveo je određeno vrijeme u Beču i Sovjetskom Savezu, radeći za Kominternu. U tom periodu preuzeo je pseudonim Tito. Postao je generalni sekretar Komunističke partije Jugoslavije 1939. godine, nakon Staljinovih “čistki” u toj partiji i uz podršku Kominterne.
Nakon što su fašističke snage Osovine, pod vodstvom Njemačke i Italije, napale i okupirale Kraljevinu Jugoslaviju 1941. godine, Komunistička partija Jugoslavije na čelu s Titom počela je organizovati otpor okupatorima i domaćim kolaboracionistima, objašnjeno je na Britannici. Osim narodnooslobodilačkog pokreta koji su predvodili komunisti, odnosno partizana, otpor okupaciji pružali su i ostaci Jugoslavenske kraljevske vojske na čelu s generalom Dražom Mihailovićem, poznatiji kao četnici.
U prvih nekoliko godina četnici su u inostranstvu bili priznati kao zvanične vođe otpora protiv okupacije i predstavnici jugoslavenske vlade u egzilu. U međuvremenu, partizani su uspješno regrutovali lokalno stanovništvo u sve većem broju, pružali otpor fašističkim snagama i preživjeli nekoliko operacija čiji je cilj bio njihov slom. Četnici su, s druge strane, sve češće sarađivali s okupatorima.
U drugoj polovini 1943. godine, uzimajući u obzir realno stanje ne terenu, savezničke sile, odnosno Sovjetski Savez, Velika Britanija i SAD, zvanično su priznale narodnooslobodilački pokret kao glavni otpor fašističkoj okupaciji, a Tita kao njegovog vođu. Početkom 1944. godine je i jugoslavenska vlada u egzilu podržala Tita i partizane. U oktobru 1944. godine, zajedno sa sovjetskom Crvenom armijom, partizani su oslobodili Srbiju, a potom su nastavili oslobađati teritoriju prema zapadu. Do maja 1945. godine kontrolisali su cijelu Jugoslaviju, a Tito je na ljeto i jesen iste godine konsolidovao svoju moć u vlasti. U novembru 1945. godine proglašena je Federalna Narodna Republika Jugoslavija (kasnije preimenovana u Socijalističku Federativnu Republiku Jugoslaviju) s novim ustavom. Tito je do kraja života, odnosno do maja 1980. godine, bio njen predsjednik.
Iako Winston Churchill, premijer Ujedinjenog Kraljevstva za vrijeme Drugog svjetskog rata, jeste svojevremeno podržao Tita i partizane nakon što je postalo očigledno da Mihailović sarađuje s fašistima, ne postoje nikakvi dokazi da ga je Churchill “postavio” na vlast.
Churchillova podrška Titu i partizanima predmet je kritika i danas u Ujedinjenom Kraljevstvu, s obzirom na to da je britanski premijer bio strastveni antikomunista. Pojedini još uvijek preispituju da li je britanska podrška (koja je, osim verbalne, bila i vojna) bila ključna u uspostavljanju socijalističke države nakon rata. Ipak, iako je sasvim sigurno da je saveznička podrška bila vrlo značajna za partizane ‘43, ‘44. i ‘45. godine, narodnooslobodilački pokret djelovao je već nekoliko godina, a Tito ga je predvodio od početka. Kasnija vojna dominacija partizana nad Jugoslavijom učinila je Titovo vodstvo sasvim logičnim slijedom događaja. Stoga, tvrdnja da je Tita na vlast “postavio” Churchill kako bi ispunio neke svoje ciljeve u potpunosti je apsurdna.
Državnost i multietničnost BiH
Primjedba da do rata u BiH devedesetih ne bi došlo, ili da ne bi bio tako “krvav” da Tito nije “strpao tri vjere u jednu državu” (uz insinuaciju da je to uradio po nalogu stranaca), grubo je pojednostavljivanje kompleksnih okolnosti u bivšoj jugoslovenskoj federaciji u drugoj polovini 20. vijeka.
Bosna se u historijskim zapisima prvi put spominje u djelu bizantskog cara Konstantina VII Porfirogeneta iz 10. vijeka. U srednjem vijeku, Bosna je naizmjenično bila banovina pod vlašću drugih država, kao i nezavisna kraljevina. Godine 1464. godine bosansko kraljevstvo palo je pod vlast Osmanskog Carstva i ubrzo je proglašeno zasebnim ejaletom, odnosno odvojenom administrativnom jedinicom unutar Carstva. Pod osmanskom vlašću Bosna je bila do kraja 19. vijeka, kad je upravljanje zemljom preuzelo Austro-Ugarsko Carstvo. Austro-Ugarska je aneksirala BiH 1908. godine. Nakon Prvog svjetskog rata, Bosna i Hercegovina je bila dio Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenca, kasnije preimenovane u Kraljevinu Jugoslaviju. Jugoslovenski kralj je 1929. uveo novu teritorijalnu preraspodjelu kojom je Bosna i Hercegovina podijeljena između četiri banovine (1, 2).
Na zasjedanju Zemaljskog antifašističkog vijeća narodnog oslobođenja Bosne i Hercegovine (ZAVNOBiH) u Mrkonjić-Gradu 25. novembra 1943. godine odlučeno je da će Bosna i Hercegovina biti ravnopravna republika u sklopu nove, socijalističke Jugoslavije. Ovaj datum obilježava se kao Dan državnosti BiH, s obzirom na to da se smatra da je ovim činom obnovljena državnost zemlje.
Tito je igrao ključnu ulogu u donošenju ove odluke, s obzirom na to da se među članovima Centralnog i Pokrajinskog komiteta Komunističke partije Jugoslavije prethodno vodila debata oko toga da li BiH treba biti ravnopravna republika ili autonomna pokrajina (1, 2).
Bosna i Hercegovina je imala stanovnike različitih vjeroispovijesti kroz gotovo čitavu svoju historiju. U srednjem vijeku, u Bosni su živjeli katolici, pravoslavci i “krstjani”, odnosno pripadnici Crkve bosanske, koja je nekoliko vijekova djelovala izvan i katoličke i pravoslavne crkve. Nakon što je Osmansko Carstvo osvojilo zemlju u 15. vijeku, značajan dio stanovništva obratio se na islam (link). Od 16. vijeka u Bosni živi i zajednica sefardskih Jevreja.
I prije Drugog svjetskog rata u Bosni su, dakle, živjeli ljudi različitih vjeroispovijesti, a najbrojniji su bili muslimani, katolici i pravoslavci. Stoga, tvrdnja da je Tito “strpao tri vjere u jednu državu” naprosto je neutemeljena. Te grupe ljudi živjele su zajedno u istoj zemlji vijekovima, bilo da je ona bila nezavisna država, bilo da je bila administrativna jedinica u sklopu neke druge države, pa je i u tom smislu ova tvrdnja besmislena.
Uzroci rata u Bosni i Hercegovini od 1992. do 1995. godine znatno su kompleksniji od pukog “sukoba vjera”, kako se insinuira u analiziranoj objavi. Rat je bio jedan od sukoba u bivšoj Jugoslaviji nakon raspada države početkom devedesetih. Raspad Jugoslavije koincidirao je s padom komunizma u Evropi i rastom popularnosti nacionalističkih pokreta. Jugoslavija je pred kraj prolazila kroz niz ekonomskih i političkih kriza, koje su kulminirale secesijom nekih republika i ratovima. Rat u BiH bio je u značajnoj mjeri pod uticajem sukobljenih republika Hrvatske i Srbije, koje su nastojale da uspostave kontrolu nad značajnim dijelovima zemlje. Neprijateljstva u BiH imala su i religijsku dimenziju, a rat je na koncu bio najsmrtonosniji sukob u bivšoj Jugoslaviji. Ali svoditi njegove uzroke na odluku o obnovi državnosti BiH iz 1945. znači ignorisati cijeli dijapazon okolnosti, razvoja situacije i aktera koji su imali ulogu u eskalaciji.
Shodno navedenom, tvrdnju da je “poznato” da je Winston Churchill “postavio” Josipa Broza Tita na čelo Jugoslavije ocjenjujemo kao teoriju zavjere. Tvrdnju da je obnova državnosti BiH kao multietnične zemlje na kraju Drugog svjetskog rata neminovno dovela do brutalnosti u ratu devedesetih ocjenjujemo kao manipulisanje činjenicama.
(Raskrinkavanje.ba)