Foto: Raskrinkavanje.ba
Godišnjica proboja zarobljenika iz Jasenovca, važnog simboličnog događaja vezanog za kraj postojanja ovog koncentracionog logora, obilježava se 22. aprila.
U danima pred završetak Drugog svjetskog rata, vlasti Nezavisne Države Hrvatske (NDH) započele su uništavanje logora, ubijanje preostalih zatočenika, spaljivanje dokumentacije i rušenje objekata kako bi prikrile tragove zločina. U takvim okolnostima, oko 600 zarobljenika pokušalo je proboj iz logora Jasenovac 22. aprila 1945. Preživjelo ih je svega 90-ak. Istog je dana manja grupa zarobljenika u logoru Kožara također pokušala bijeg. Svega je nekoliko preživjelo.
Ovi su događaji historijski jasno dokumentovani. Ali širi društveni konsenzus o prirodi logora i razmjerama zločina režima u NDH danas se zamagljuje revizionističkim narativima, posebno u Hrvatskoj i Srbiji, gdje su česte suprotstavljene interpretacije, politizacija i širenje dezinformativnih narativa o Jasenovcu.
Od proboja zarobljenika u logoru Jasenovac prošlo je više od osam decenija i u međuvremenu su se razvila brojna, često suprotstavljena i alternativna tumačenja njegove historije. Zbog toga je teško obuhvatiti sve narative o ovom logoru. Fokus ovog “prebunking” serijala jeste na dva dominantna narativa: negacijskom, koji umanjuje negativnu namjenu logora i razmjere zločina, te narativu o zavjeri da se umanji broj žrtava logora. Ovi narativi i dalje su prisutni u javnom prostoru zemalja bivše Jugoslavije, a godišnjice poput proboja logora često služe kao povod za njihovo ponovno širenje.
Šta je “prebunking”?
“Prebunking” je pristup borbi protiv dezinformacija koji podrazumijeva da se netačne tvrdnje prepoznaju i objasne unaprijed, prije nego što se pojave u javnosti. Ovakvi sadržaji zasnivaju se na ranijem iskustvu i prepoznatim obrascima, na tome koje se dezinformacije najčešće ponavljaju i iz kojih izvora dolaze, posebno u vezi s određenim temama ili datumima. Cilj je da se čitatelji/ke na vrijeme upozore na moguće manipulacije, kako bi ih lakše prepoznali/e kada se s njima susretnu. Na taj način čitatelji/ke postaju otporniji/e na dezinformacije, a vjerovatnoća da će u njih povjerovati značajno se smanjuje.
Historijske činjenice o sistemu logora Jasenovac
Na stranicama Javne ustanove Spomen-područje Jasenovac (JUSP Jasenovac) mogu se pronaći informacije o prilikama u kojima je logor osnovan. Nezavisna Država Hrvatska (NDH) proglašena je 10. aprila 1941, nakon što su sile Osovine napale Kraljevinu Jugoslaviju. Nastala je uz podršku nacističke Njemačke i fašističke Italije, a na vlasti je bio ustaški pokret pod vodstvom Ante Pavelića. Ustaše su odmah započele politiku istrebljenja prema Srbima, Jevrejima i Romima, uz masovna ubijanja, deportacije i prisilni rad. Od proljeća 1941. do kraja rata uspostavljen je čitav sistem koncentracionih, sabirnih i radnih logora Jasenovac, Danica, Jadovno, Slana, Metajna, Krušćica, Tenja, Loborgrad i Sisak.
Sistem logora u NDH bio je dio šire politike etničkog čišćenja i represije na teritoriji cijele države, koja je obuhvatala dijelove današnje Hrvatske, primorske regije, otoke i Bosnu i Hercegovinu. Tokom 1941. i 1942. postojao veliki broj logora različite namjene – od tranzitnih i sabirnih do logora smrti.
Pripreme za logor Jasenovac počele su u julu 1941. Logor je bio smješten na lijevoj obali Save zbog saobraćajne povezanosti, ravničarskog terena i industrijskih postrojenja u blizini. Ustaše su njegovu izgradnju javno pravdale potrebom za radnom snagom u radovima na poboljšanju obradivosti zemljišta.
Foto : Položaj Jasenovca na karti/Wikimedia Commons
Logor se sastojao od nekoliko jedinica: Krapje, Bročice, Ciglana, Kožara i Stara Gradiška, uz radne ekonomije Mlaka, Jablanac, Gređani, Bistrica i Feričanci. Prvi zarobljenici dovedeni su 23. augusta 1941, a logori Krapje i Bročice rasformirani su u novembru iste godine nakon masovnih ubistava i prebacivanja preživjelih zarobljenika u Ciglanu, koja je od tada bila logor smrti.
Logor Jasenovac bio je primarno logor smrti, oko čega u nauci postoji jasan konsenzus. Zarobljenici u Jasenovcu ubijani su različitim metodama, uključujući vješanje, ubode noževima, udarce maljevima i sjekirama, i vatreno oružje. Masovna stratišta nalazila su se unutar logorskog kompleksa i u okolnim područjima.
Foto: Ulaz u logor Jasenovac/Wikimedia Commons
Donja Gradina (u BiH) bila je mjesto masovnih ubistava zatočenika logora III Ciglana, a na lokalitetu Limani zakapani su leševi ubijenih u blizini logorske ograde. Granik je od jeseni 1944. bio mjesto masovnih likvidacija, gdje su zarobljenici ubijani na drvenom platou i bacani u rijeku Savu. Zvonara je bila prostorija na ulazu u logor Ciglana pretvorena u zatvor, a korištena je za mučenja i likvidacije. Osim navedenih stratišta koja su se nalazila u Jasenovcu, Međustrugovi i Uskočke šume bila su stratišta logora Stara Gradiška, gdje je ekshumirano više stotina žrtava, uključujući muškarce, žene i djecu.
Dakle, logor Jasenovac i povezani logori koristili su različite lokacije i metode za sistematsko ubijanje i zakopavanje hiljada zarobljenika. Logor je imao karakter i radnog i tranzitnog logora. Zarobljenici su bili prisiljeni na iscrpljujući rad u logorskim pogonima, industrijskim postrojenjima i poljoprivrednim ekonomijama, dok su mnogi po završetku poslova ubijani. Dio zarobljenika deportovan je na prisilni rad u Njemačku i u okupirane zemlje, često pod teškim uslovima zbog kojih su mnogi umrli ili poginuli. Radne grupe organizovane su po vrsti posla, a logor je služio i kao tranzitna stanica za deportacije u druge logore i na rad u Treći rajh.
Na trenutno dostupnom poimeničnom popisu žrtava koje posjeduje JUSP Jasenovac nalaze se imena 83.817 žrtava jasenovačkog sistema logora, iako potpuni broj žrtava vjerovatno nikada neće biti poznat.
Revizionistički pokušaji rehabilitacije NDH
Nedostatak stvarnog društvenog konsenzusa i ozbiljne javne rasprave u SFRJ o ratnim dešavanjima, zločinima i žrtvama Drugog svjetskog rata, posebno onim koje su počinili domaći saradnici okupatora, ali i sam komunistički režim protiv lokalnog stanovništva, došao je do izražaja tokom krize i raspada socijalističke Jugoslavije. Dominantni službeni narativ “bratstva i jedinstva”, s naglaskom na partizansku borbu i antifašizam, išao je zajedno s potiskivanjem i nedovoljnim kritičkim preispitivanjem pojedinih segmenata ratne prošlosti, uključujući djelovanje kolaboracionističkih režima uspostavljenih nakon njemačke okupacije, ali i postupke partizanskih jedinica u periodu neposredno nakon rata (Dejan Jović “Uvod u Jugoslaviju”, 213-220).
Dezinformacije o logoru Jasenovac često grade narative koji umanjuju ili negiraju njegovu stvarnu prirodu i razmjere zločina. Ovi se narativi naslanjaju na širi kontekst selektivnog tumačenja historije, koje je intenzivirano 1980-ih i 1990-ih, kada se ratna prošlost počela koristiti za političku mobilizaciju, koja je vodila ka raspadu jugoslavenske federacije.
U tom su procesu alternativne interpretacije prošlosti, koje relativizuju zločine, prebacuju odgovornost i reinterpretiraju karakter samog logora, mnogo otvorenije prodirale dominantno u hrvatski javni prostor i u njemu su se zadržale i nakon završetka rata za nezavisnost 1995. godine. Takvi narativi nisu zaobišli ni zvanične institucije Republike Hrvatske.
U prostorijama Hrvatskog sabora je u oktobru 2025. godine održan okrugli sto na temu “Znanstveni pristup istraživanju žrtava Jasenovca”, koji su organizovali klub zastupnika desničarskih stranaka DOMiNO i Hrvatski suverenisti. Na skupu je iznesen niz tvrdnji koje dovode u pitanje historiografske zaključke o logoru Jasenovac. Tako je Jasenovac opisan kao radni i sabirni logor, a ne kao logor smrti, pri čemu je naglašeno da njegova osnovna funkcija nije bila sistematsko ubijanje, već izolacija ljudi koje je režim u NDH proglasio politički i “rasno” nepoćudnim.
Poželjni i negativni historijski revizionizam
Revizija historijskih spoznaja legitimna je i poželjna u historiografiji kada se zasniva na novim dokazima, koji značajno doprinose razumijevanju prošlih događaja. Međutim, historijski revizionizam vođen ideološkim motivima u nastojanju da se prošlost reinterpretira, bez oslanjanja na vjerodostojne i relevantne izvore, nije nauka. Radi se o historijskom negacionizmu, koji putem falsifikacije, trivijalizacije i iskrivljavanja historijskih činjenica pokušava prikazati događaje u potpuno drugačijem svjetlu. Ova je praksa naročito izražena u pokušajima negiranja holokausta (1, 2).
U tom kontekstu osporene su i činjenice o masovnim ubistvima, uključujući i činjenice o velikom broju ubijene djece, uz argument da takvi zločini nisu potvrđeni pouzdanim izvorima. Dodatno, ukazano je na ograničene kapacitete logora, koji, prema tim interpretacijama, nisu omogućavali postojanje velikog broja zarobljenika ni izvršenje masovnih likvidacija. Za logor je navedeno da nije bio “lječilište”, ali ni “mučilište”, uz tvrdnje da su postojali zdravstvena zaštita, muzičko-scenski sastavi, da su se zarobljenici mogli baviti sportom i pisati svojim porodicama.
Istovremeno, učesnici skupa doveli su u pitanje vjerodostojnost podataka Spomen-područja Jasenovac o broju žrtava (približno 83.000), tvrdeći da su liste opterećene duplikatima, pogrešnim identitetima i uključivanjem osoba stradalih na drugim mjestima ili u drugim okolnostima. Kao dodatni argument istaknut je relativno mali broj pronađenih posmrtnih ostataka, što se koristi za osporavanje razmjera zločina.
U tom okviru promovisan je revizionistički pristup historiji, predstavljen kao legitimno naučno preispitivanje, uz implicitno ublažavanje karaktera režima Nezavisne Države Hrvatske i reinterpretaciju njegove uloge u historijskom kontekstu. Teme obrađene na ovom skupu sumiraju zapravo glavninu negacionističkih narativa o logoru Jasenovac koje se zadržavaju u javnom prostoru.
Jedna od istaknutih figura u Hrvatskoj koja se aktivno bavi promocijom revizionističkih narativa o logoru Jasenovac jeste publicista Igor Vukić, koji je također bio učesnik spomenutog okruglog stola. Objavio je tri knjige: “Povijest brojeva o Jasenovcu” (2024), “Jasenovac iz dana u dan – kronologija” (2019) i “Radni logor Jasenovac” (2018). On je predsjednik revizionističkog udruženja Društvo za istraživanje trostrukog logora Jasenovac, a njegovim manipulativnim tvrdnjama o logoru Jasenovac u više se navrata bavio fact-checking portal Faktograf.
Hrvatski tjednik, Croativ i Braniteljski portal prenosili su Vukićeve revizionističke navode o logoru Jasenovac kao radnom i sabirnom, a ne logoru smrti, koji zbog navodnih ograničenih kapaciteta nije imao veliki broj zarobljenika niti mjesta za masovna ubistva. Savezničke zračne fotografije iz 1944. godine navodno pokazuju samo barake i minimalne smještajne kapacitete, bez vidljivih masovnih grobnica, što je iskorišteno kao argument da je broj žrtava prenapuhan, a karakter logora preuveličan. Ovakvi narativi našli su mjesto i na hrvatskoj verziji stranice Wikipedia na temu logora Jasenovac.
Jedan od čestih narativa jeste i da su za zločine u Jasenovcu krivi jugoslavenski partizani. Takav je bio tekst portala Sloboda.hr, koji je analizirao Faktograf, a ovi narativi nisu strani ni Igoru Vukiću, sudeći po analizi sedmičnika Novosti.
Iznalaženje matematičkih modela za izračun broja žrtava logora Jasenovac bio je još jedan pokušaj distorzije razmjera zločina u tom logoru s ciljem umanjivanja historijskog značaja tog mjesta. Naime, prema interpretaciji Nevena Elezovića i Nikole Banića s Fakulteta elektrotehnike i računarstva (FER), popis žrtava koncentracionog logora Jasenovac je “fabrikacija” i statistički manipulisan. Oni su tvrdili da veliki broj godina rođenja koje završavaju nulom ili dvojkom ukazuje na neautentičnost popisa žrtava, upoređujući ga s “glatkom” distribucijom žrtava njemačkog logora Auschwitz.
Na temelju ovih anomalija, njih dvojica predstavili su Jasenovac kao mjesto gdje statistički podaci ne odražavaju stvaran broj ili karakter žrtava, implicirajući da se radi o masovnoj prevari ili “popularnoj laži”. Metoda TVOR, koju su razvili, koristi se za dokazivanje da popisi nisu vjerodostojni, a ustvrdili su da historija logora može i treba biti reinterpretirana putem matematičkih modela, umanjujući ozbiljnost i masovnost stradanja te zanemarujući historiografiju i ostale naučne i humanističke grane koje moraju dati doprinos utvrđivanju broja žrtava.
“Rasvjetljavanje”: Žrtve Jasenovca između sjećanja i populizma
(Raskrinkavanje.ba)