Foto: Raskrinkavanje.ba
U prethodnoj analizi u sklopu serijala “Rasvjetljavanje” bavili smo se pokušajima historijskog revizionizma činjenica o logoru smrti Jasenovac. Ukazali smo na izvore u kojima se pojavljuju narativi koji umanjuju strahote ovog logora ili nastoje da promijene percepciju svrhe koju je imao. Također smo ukazali i na činjenice o ovom logoru smrti, kao i na relevantne izvore o ovoj temi.
“Rasvjetljavanje”: Ko umanjuje strahote Jasenovca i zašto?
Neki dezinformativni narativi o Jasenovcu zasnivaju se na broju žrtava i predstavljanju logora putem snažnog mitologiziranog okvira. Takvi narativi počivaju na vjerovanju da je “prava istina” o razmjerima zločina decenijama bila sistematski skrivana, odnosno da su brojevi žrtava iz zvaničnih izvora umanjeni i da se o počinjenim zvjerstvima šutjelo. Ovakvi narativi imaju svoju genezu i mogu se historijski objasniti, a savremena istraživanja, poimenični popisi i demografske analize ukazuju na znatno manje, ali i dalje izuzetno tragične brojke.
U tom okviru pojavljuje se i narativ o jugoslavenskim komunističkim vlastima koje su svjesno umanjivale ili skrivale podatke o stradanju u Jasenovcu, posebno stradanju Srba, koji su bili brojčano najzastupljeniji među žrtvama režima u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj (NDH). Vjerovanje u takvu zavjeru dodatno podstiče često populističko uvećavanje broja žrtava u javnom prostoru, koje je postalo “zvanična istina”, ali i kolektivno sjećanje. Ovi narativi insistiraju na potrebi očuvanja sjećanja na žrtve, no često dovode do dodatne distorzije historijskih činjenica i otežavaju razumijevanje stvarnih razmjera zločina.
Godišnjica proboja zarobljenika iz logora Jasenovac, koja se obilježava 22. aprila, vrijeme je kad se ovakvi narativi javljaju češće u javnom prostoru.
Šta je “prebunking”?
“Prebunking” je pristup borbi protiv dezinformacija koji podrazumijeva da se netačne tvrdnje prepoznaju i objasne unaprijed, prije nego što se pojave u javnosti. Ovakvi sadržaji zasnivaju se na ranijem iskustvu i prepoznatim obrascima i na tome koje se dezinformacije najčešće ponavljaju i iz kojih izvora dolaze, posebno u vezi s određenim temama ili datumima. Cilj je da se čitatelji/ke na vrijeme upozore na moguće manipulacije, kako bi ih lakše prepoznali/e kada se s njima susretnu. Na taj način čitatelji/ke postaju otporniji na dezinformacije, a vjerovatnoća da će u njih povjerovati značajno se smanjuje.
Hiperbolizacija
Film “Dara iz Jasenovca” srbijanskog režisera Predraga Antonijevića, prikazivan 2020. i 2021. godine, dodatno je uzburkao duhove nerazriješenih pitanja stradanja domaćeg stanovništva u Drugom svjetskom ratu, koja su u socijalističkoj Jugoslaviji često bila u sjeni narativa o pomirenju i “bratstvu i jedinstvu”. Kako je za Al Jazeeru pisao novinar Tomislav Marković, srpski mediji i društvene mreže u tom su periodu brujali o još jednoj navodnoj zavjeri protiv Srba – tvrdilo se da je tek otkrivena istina o stradanju u Jasenovcu koju su komunisti tokom skoro poluvjekovne vladavine skrivali. U takvom okviru, Antonijevićev film, iako umjetničko djelo, često je predstavljan kao ekranizovano razotkrivanje istine i prekid šutnje o Jasenovcu.
Autor teksta ovu tezu demistifikuje koristeći ironiju i niz primjera koji pokazuju da su zločini, uključujući i Jasenovac, bili predmet javnog diskursa, obrazovanja i institucionalnog sjećanja. U tom smislu, tvrdnja o potpunom prikrivanju ne stoji, posebno kada se uzme u obzir da su upravo u tom periodu formirane visoke procjene ukupnih ratnih žrtava. Upravo je neposredno nakon Drugog svjetskog rata, u vrijeme komunističke vlasti, nastala procjena o 700.000 ubijenih u Jasenovcu, koja se kasnije učvrstila u javnom prostoru i danas se predstavlja kao činjenica. Ova brojka nije podržana u relevantnim izvorima, ali stoji u središtu narativa o sistematskom zataškavanju razmjera zločina.
Izvori koji danas grade ovakve narative jesu zvanične institucije kao što je Javna ustanova spomen-područje Donja Gradina u Republici Srpskoj, pojedinci pri Srpskoj akademiji nauka i umetnosti, mediji u Srbiji (1, 2, 3) i u Bosni i Hercegovini (1, 2, 3). Osim institucionalnih i medijskih izvora, važnu ulogu imali su i pojedinci poput izraelskog profesora specijalizovanog za istraživanje holokausta Gideona Greifa, koji je zagovarao tvrdnju o više stotina hiljada žrtava jasenovačkog logora (Srba, Roma, Jevreja i drugih). Njegove podatke o broju ubijenih u Jasenovcu mediji su koristili bez otklona (1, 2, 3, 4).
Tema Jasenovca, a posebno broja žrtava zloglasnog logora, nerijetko se provlači i u političkom diskursu u Srbiji, ali i u Bosni i Hercegovini, o čemu je pisao naš partnerski portal Istinomjer. Srbijanski predsjednik Aleksandar Vučić je na komemoraciji u Donjoj Gradini održanoj 27. aprila 2025. godine iznio tvrdnju kako je u cijeloj NDH tokom Drugog svjetskog rata, uključujući i Jasenovac, ubijeno “gotovo milion Srba”.
Osim njega, gradonačelnik Banjaluke Draško Stanivuković je prilikom gostovanja u programu televizije BN 8. januara 2026. godine, govoreći o izgradnji spomenika Srbima stradalim u Jasenovcu u Donjoj Gradini, iznio podatak o gotovo milion srpskih žrtava. Komentarišući u februaru ove godine susret lidera HDZ-a BiH Dragana Čovića s hrvatskim pjevačem Markom Perkovićem Thompsonom, predsjednik SNSD-a Milorad Dodik osvrnuo se i na stradale Srbe u Drugom svjetskom ratu, kazavši da je samo u Jasenovcu ubijeno pola miliona Srba.
Stradanje Srba u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj
Kako je navedeno na stranici Javne ustanove Spomen-područje Jasenovac (JUSP Jasenovac), ustaški režim je tokom postojanja Nezavisne Države Hrvatske provodio sistematsku politiku progona i genocida nad srpskim stanovništvom na cijeloj teritoriji, posebno u područjima Bosanske Krajine, Slavonije, Banije, Korduna i Like. Već su 1941. godine donesene mjere koje uključuju progon pravoslavnih sveštenika, prisilnu konverziju na katoličanstvo, rušenje vjerskih objekata, kao i masovna hapšenja i ubistva. Politika nasilja dodatno je institucionalizovana nakon sastanka u njemačkoj ambasadi u Zagrebu u junu 1941. godine, kada su nacističke vlasti odobrile mjere koje su uključivale prisilna preseljenja, deportacije u logore i masovna ubijanja.
Foto: Oglas o obaveznom preseljenju Srba i Židova iz pojedinih dijelova Zagreba/JUSP Jasenovac
Od osnivanja koncentracionog logora Jasenovac u augustu 1941. godine, počinju i deportacije, pri čemu su Srbi već početkom 1942. činili većinu zarobljenika, navodi JUSP. Posebno veliki talas dovođenja zarobljenih civila uslijedio je nakon ofanzive na Kozaru u ljeto 1942. godine, kada su desetine hiljada muškaraca, žena i djece deportovane u logore Jasenovac i Stara Gradiška, gdje je veliki broj njih ubrzo ubijen. Tačan broj žrtava vjerovatno nikada neće biti potpuno utvrđen, ali historiografski podaci ukazuju na to da su Srbi činili najveći dio stradalih, više od Roma, Jevreja, Hrvata i Muslimana ubijanih na različitim lokacijama, posebno u Donjoj Gradini, u današnjoj BiH.
Foto: Deportacija Srba s Kozare u ustaške logore, juli 1942/JUSP Jasenovac
Kada se govori o procjenama broja žrtava Jasenovca, uključujući i one koje dio srpske javnosti smatra relevantnim, one su u velikoj mjeri proizašle iz ratne i poratne propagande nove Jugoslavije, čiji je primarni cilj u periodu neposredno poslije rata bio naglasiti razmjere zločina i mobilizovati javnost, a ne precizno utvrditi činjenice.
Hrvatski profesor historije Ivo Goldstein objavio je u oktobru 2023. tekst u srbijanskom listu Vreme u kojem navodi da su procjene o demografskim gubicima u Jugoslaviji, koje ne uključuju samo poginule i koje su se kretale oko 1,7 miliona ljudi, pretvorene u broj poginulih u Drugom svjetskom ratu u Jugoslaviji s ciljem dobijanja većih ratnih reparacija.
Naime, neposredno nakon rata demografi Ivan Lah i Dolfe Vogelnik izračunali su da je demografski gubitak Jugoslavije tijekom Drugog svjetskoga rata bio 1.700.000 osoba – dakle, ne radi se samo o smrtno stradalima u ratu (na svim stranama – kako na partizanskoj, tako i na kolaboracionističkoj), nego i o onima koji su nakon rata emigrirali, kao i nerođenoj djeci. No, ta je brojka za potrebe Mirovne konferencije u Parizu 1946. pretvorena u broj poginulih. Bila je to politička odluka da bi se pridala što veća važnost Narodnooslobodilačkom ratu, odnosno da bi se Jugoslavija s 1,7 milijuna žrtava pozicionirala na treće mjesto po broju ratnih žrtava u Europi (iza SSSR-a i Poljske).
Goldstein navodi da je Zemaljska komisija NR Hrvatske 1946. godine u izvještaju naslovljenom “Zločini u logoru Jasenovac” zaključila da je u logoru Jasenovac ubijeno između 500.000 i 600.000 ljudi. Međutim, već je naredne godine ta ista komisija pristupila konkretnijem radu i sastavila prvi poimenični popis žrtava logora NDH, pri čemu je evidentirala 15.792 žrtve Jasenovca i 2.927 žrtava Stare Gradiške, ali isključivo s područja NR Hrvatske, bez podataka iz Bosne i Hercegovine.
Hrvatska Zemaljska komisija je navedenu brojku od 500.000 do 600.000 jasenovačkih žrtava, po svemu sudeći, preuzela iz partizanske propagande koja je – uostalom, to joj je bila i funkcija – preuveličavala ionako teške zločine nacista, fašista i njihovih domaćih suradnika, kako bi potakla svoje borce da se što žešće udari po neprijatelju. Te brojke nisu bile iznašane da bi informirale, nego da bi razjarivale gnjev i volju za beskompromisnu borbu s neprijateljem. Tako su se i za vrijeme rata, a i poslije njega u raznim prilikama iznosile velike brojke jasenovačkih žrtava, čak do 700 tisuća žrtava, pa se u narednim godinama ta brojka etablirala u javnosti. Ona je s vremenom postala praktički službena iako ju nikad nitko nije službeno iznio, još manje verificirao.
Goldstein napominje da su podaci koji su u socijalističkoj Jugoslaviji odstupali od zvanično prihvaćenih brojki često naknadno “korigovani”, potiskivani ili prešutno zabranjivani putem samocenzure. Takav je bio slučaj s prvim sistematičnim poimeničnim popisom žrtava Drugog svjetskog rata koji je proveden na saveznom nivou. Popis iz 1964. godine donio je oko 59.000 identifikovanih žrtava (uključujući i Staru Gradišku), čime su ranije visoke procjene dovedene u pitanje. Međutim, ti rezultati nisu bili široko dostupni javnosti upravo zato što su odstupali od tada dominantnog narativa.
Prema Muzeju genocida u Beogradu, popis “Žrtve rata 1941–1945.” iz 1964. godine bio je prvi veliki pokušaj Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije da sistematski i poimenično evidentira ratne gubitke. Inicijativa za njegovo provođenje potekla je početkom 1960-ih, ponajviše zbog potrebe da država ima konkretne dokaze u pregovorima o ratnoj odšteti sa Saveznom Republikom Njemačkom. Popis je organizovan na saveznom nivou, uz angažman desetina hiljada popisivača, i proveden je tokom novembra 1964. godine prema jedinstvenoj metodologiji.
Prvi rezultati objavljeni su 1966. godine i pokazali su da je evidentirano ukupno oko 1.107.000 žrtava rata, od čega približno 597.000 smrtno stradalih. Međutim, nadležna komisija odmah je zaključila da je popis nepotpun i da obuhvata tek oko 56–59% stvarnih gubitaka. Upravo zbog te nepotpunosti i činjenice da broj značajno odstupa od tada službeno promovisane cifre od 1,7 miliona žrtava, vlasti su ograničile korištenje rezultata, a materijal je pohranjen u Arhiv Jugoslavije.
Tek početkom 1990-ih popis ponovo dolazi u fokus. Materijal je tada digitalizovan, a kasnije su provedene i revizije u kojima su podaci dopunjavani i djelimično čišćeni od duplikata. Iako nikada nije bio potpun, ovaj popis predstavlja jedan od najvažnijih izvora za proučavanje ljudskih gubitaka u Drugom svjetskom ratu na prostoru bivše Jugoslavije. Njegov osnovni značaj leži u pokušaju prelaska s procjena i politički motivisanih brojki na poimenično, dokumentovano evidentiranje žrtava, što i danas ostaje ključni pristup u historiografiji.
Savremene institucije, poput Muzeja žrtava genocida u Beogradu i Spomen-područja Jasenovac, nastavile su rad na poimeničnim popisima. Prema Goldsteinu, do danas je identifikovano između 83.000 i 85.000 žrtava, dok ukupne procjene predstavnika Muzeja genocida u Beogradu, uzimajući u obzir i one koji nisu identifikovani, najčešće iznose između 100.000 i 130.000 stradalih. Muzej holokausta u Washingtonu navodi da je ustaški režim između 1941. i 1945. godine u logoru Jasenovac ubio između 77.000 i 99.000 ljudi. Na ove podatke poziva se i Svjetski jevrejski forum, koji navodi i poimenični spisak žrtava koji je izradio JUSP Jasenovac.
Danas u međunarodnoj historiografiji postoji relativan konsenzus da su ranije tvrdnje o 700.000 žrtava rezultat političkih i propagandnih okolnosti, a ne pouzdanih istraživanja. Najrelevantnijim se smatraju rezultati zasnovani na poimeničnim popisima i demografskim analizama, iako se naglašava da konačan broj vjerovatno nikada neće biti potpuno utvrđen zbog nedostatka izvora i uništene dokumentacije.
(Raskrinkavanje.ba)