Foto: Raskrinkavanje.ba
Na Telegramu je 5. marta 2026. godine objavljena slika koja izgleda kao satelitski snimak vojnog aerodroma. Na slici se vide dvije siluete vojnih aviona i krater od bombe između njih, gdje bi trebao biti treći avion. Međutim, krater otkriva da je treći avion zapravo bio naslikan na tlu. Slika je podijeljena uz opis u kome se tvrdi da prikazuje “nacrtane iranske avione” koji su zavarali američku avijaciju.
Američka avijacija ponovo je bombardovala nacrtane iranske avione.
Foto: Screenshot/Telegram
Korisnik Telegrama koji je podijelio ovu objavu postavio je sliku s istim opisom i na web stranicu Pravda Bosna i Hercegovina 5. marta 2026. Slika je podijeljena i na Facebooku, a screenshote ove objave potom su dijelili i drugi (1, 2). Na Threadsu je podijeljena uz opis u kome se navodi da su “avioni za koje su Sjedinjene Države tvrdile da su uništeni u iranskim zračnim lukama bili 3D”. Na LinkedInu je takođe objavljena uz opis kojim se implicira da su na slici crteži aviona koje je pogodila američka vojska.
Slika je objavljena i u članku portala Novina 9. marta 2026. godine. U članku se govori o strategijama koje iranska vojska koristi u sukobu s Izraelom i Sjedinjenim Američkim Državama. Kao jedna od njih pominje se i crtanje aviona, helikoptera i lansera.
Šta su činjenice?
Slika pogotka “nacrtanog iranskog aviona” dijeljena je i van našeg govornog područja. Ovim objavama bavilo se više stranih i regionalnih platformi za provjeru činjenica: Open, AFP Fact Check, Faktoje, crnogorsko Raskrinkavanje, India today i Fact Crescendo Sri Lanka.
Ove platforme su na osnovu analize alata za detekciju AI sadržaja, te na osnovu pojedinih detalja vidljivih na slici, utvrdile da je nastala korištenjem vještačke inteligencije.
SynthID, alat koji detektuje nevidljive vodene žigove na sadržaju kreiranom jednim od Googleovih AI modela, pokazao je da je slika napravljena pomoću AI-ja. Analiza ovog alata kaže da slika “sadrži SynthiD digitalni vodeni žig, koji se koristi za identifikaciju sadržaja generisanog vještačkom inteligencijom”, kao i da pojedini vizualni i kontekstualni tragovi sugerišu da nije riječ o pravom satelitskom snimku. Navodi se da krater "eksplozije" nema fizičke karakteristike stvarne eksplozije na betonskoj pisti. Kružni "tragovi guma" i način na koji su avioni pozicionirani više nalikuju grafičkom obrascu nego funkcionalnom aerodromu.
Foto: Screenshot/Gemini
Hive Moderation, alat za detekciju AI slika, procijenio je da je vjerovatnoća da je fotografija generisana vještačkom inteligencijom 99,8%.
Foto: Screenshot/Hive Moderation
AFP Fact Check u svojoj analizi skreće pažnju na nekoliko detalja koji upućuju na to da je riječ o manipulaciji.
Siluete mlažnjaka takođe izgledaju savršeno identično, kao da su duplirane, i nesrazmjerno su velike u poređenju s okolnim zgradama.
Osim toga, zona eksplozije je neobično simetrična, s više urednih kružnih uzoraka oko kratera koji djeluju dekorativno, a ne kao stvarna eksplozija.
Ukupna slika takođe izgleda previše oštro i jasno, s neobično živim kontrastom, za razliku od autentičnih satelitskih snimaka, koji obično pokazuju blago zamućenje ili atmosfersko izobličenje.
Taktika zavaravanja neprijatelja korištenjem “mamaca” korištena je još u Drugom svjetskom ratu. Korištena je i tokom rata na Kosovu. Iran je ranije, u iransko-iračkom ratu (1980–1988), koristio “mamce”.
U kontekstu sukoba između Irana s jedne i Izraela i Sjedinjenih Američkih Država s druge strane, koji je eskalirao nakon 28. februara 2026, tema moguće upotrebe “mamaca” postala je aktuelna nakon što su Izraelske obrambene snage (IDF) 4. marta objavile video koji navodno prikazuje pogodak iranskog helikoptera Mi-17. Snimak je kod nekih korisnika/ca društvenih mreža izazvao sumnju da je helikopter na snimku “mamac”, o čemu su izvještavali strani i regionalni mediji (1, 2, 3). Zvanične potvrde da se radilo o mamcu nema. U danima koji su uslijedili tvrdnje o izraelskim i američkim napadima na mete “mamce” u Iranu aktuelizovali/e su korisnici/e društvenih mreža na našem govornom području. One su dijeljene uz pomenuti snimak, ali i druge snimke koji su nastali prije eskalacije sukoba u martu 2026. O ovome je Raskrinkavanje pisalo u analizi objavljenoj 19. marta ove godine.
Shodno navedenom, prve objave slike nacrtanih aviona uz tvrdnju da prikazuju iranske mamce pogođene u američkom napadu, podijeljene na Telegramu i na stranici Pravda Bosna i Hercegovina, ocjenjujemo kao lažnu vijest. Slika nije autentična, napravljena je pomoću AI-ja. Druge objave dobijaju ocjenu prenošenje lažnih vijesti.
(Raskrinkavanje.ba)