Foto: Raskrinkavanje.ba
Na Facebooku je 1. juna 2026. godine objavljena stara slika gradske panorame New Yorka uz opis u kojem se navodi da prikazuje “vazdušni brod iznad grada”.
Crtež Njujorka iz 1885. godine! Vazdušni brod iznad grada.
Foto: Screenshot/Facebook
Na slici se vidi donji dio ostrva Manhattan i neobična letjelica iznad grada. U opisu slike je navedeno da se vidi i ostrvo na kojem je danas Kip slobode.
Umjetnička vizija
Slika Manhattana u analiziranoj objavi na Facebooku nastala je zapravo 1855. godine i djelo je američkog umjetnika švicarskog porijekla Johna Bachmanna. Prema informacijama sa stranice muzeja Metropolitan u New Yorku, radi se o ručno bojenoj litografiji koja je te godine objavljena pod nazivom “The Empire City, pogled iz ptičije perspektive na New York i okolinu” (eng. The Empire City, Birdseye View of New York and Environs).
Foto: Screenshot/Metropolitan Museum of Art
Na stranici američke Kongresne biblioteke je 2022. godine objavljen članak o značaju Bachmannovog rada u SAD-u. U članku se navodi da je Bachmann od dolaska u SAD 1848. godine izradio seriju mapa iz ptičije perspektive na način koji je sredinom 19. vijeka bio revolucionaran. Njegov je rad “zamaglio granicu između kartografije i likovne umjetnosti”, navedeno je.
U članku je istaknuto i da je Bachmann imao jedinstven pristup u izradi svojih prikaza gradova, što je objašnjeno na jednom od primjera iz Bachmannove serije radova o američkom Građanskom ratu.
Dok su tradicionalni prikazi gradova iz ptičije perspektive često bili crtani iz prirodnih perspektiva (naprimjer, na način na koji se umjetnik penje na brdo da bi pogledao grad), Bachmannova serija “Građanski rat” prikazuje pejzaž iz neočekivanih uglova. Ovaj pogled na Floridu iznad, naprimjer, gleda na zapad preko poluotoka te države, kao da se posmatrač nalazi visoko iznad Atlantskog okeana.
Foto: Screenshot/Kongresna biblioteka
O Bachmannovim prikazima gradova iz ptičije perspektive, naročito New Yorka, pisali su i drugi. U digitalnoj publikaciji pod nazivom “Visualizing 19th-Century New York”, za Bachmannov crtež, koji prikazuje neobičnu letjelicu iznad Manhattana, navodi se sljedeće:
Slika “Empire City, pogled iz ptičije perspektive na New York i okolinu” prikazuje kako se Bachmann poigrava pogledom iz ptičije perspektive na nove načine kako bi stvorio raznolike vizualne argumente (...). Tamo gdje su se nekada ukazivala brda i rijeke, tornjevi vire iz bogate, zamišljene urbane tapiserije u gornjem dijelu otoka. Ovaj pogled iz 1855. prikazuje mnogo veći i gušći grad nego što se ikada prije pojavio u štampi. Bachmann maštovito projektuje snažnu urbanu budućnost New Yorka.
Iz navedenog je jasno da su radovi Johna Bachmanna umjetnički prikazi urbanizacije, odnosno da je ovaj umjetnik u svojim djelima kombinovao umjetnost s kartografijom. Također, iako se tako čini, Bachmannovi radovi nisu nastali na osnovu snimaka iz vazduha, što je istaknuto i u njegovoj biografiji na stranici Historijskog muzeja u New Yorku:
Bachmannove grafike bile su među prvim većim fotografijama iz ptičije perspektive, za razliku od panoramskih prikaza, u Sjedinjenim Američkim Državama. Iako se čini da su snimljeni odozgo, prizori iz ptičije perspektive zapravo su matematički sastavljeni na mreži korištenjem stotina skica urađenih na tlu. Bachmannovo vješto korištenje fotografije iz ptičije perspektive pomoglo je u njenoj popularizaciji kao načina prikazivanja moderne urbane geografije i pokrenulo novi žanr američke grafike.
Na stranici Rare Maps ovaj je rad opisan kao prikaz “prostranog, gustog gradskog pejzaža isprekidan maštovitim prikazom leteće mašine iznad Manhattana”. Navodi se i da “na ovom prikazu, leteća mašina, možda umjetnička vizija tehnološkog napretka, naglašava nesputane težnje i inovacije tog doba” te da se u radu “stapaju historijski i spekulativni elementi, stvarajući detaljnu, ako ne i fantastičnu panoramu New Yorka iz 1855. godine”.
Iako se, dakle, na prvi pogled čini da radovi Johna Bachmanna prikazuju scene viđene ljudskim okom vazduha, oni nisu tako nastali. Letjelica iznad Manhattana na njegovoj je slici umjetnička vizija, a ne dokumentovani događaj.
Mitovi o “tajnoj historiji”
Tvrdnje da je napredna vazduhoplovna tehnologija postojala decenijama ili čak vijekovima prije nego što su ljudi zaista poletjeli nisu nove. “Dokaze” za njih pronalaze pristalice teorija zavjere o “tajnoj”, odnosno izbrisanoj historiji. Jedna od raširenijih verzija ovog vjerovanja jeste ona o postojanju “Tartarskog carstva”.
Raskrinkavanje je ranije u više navrata pisalo o ovoj teoriji zavjere, koja počiva na vjerovanju da je Tartarija bila napredna svjetska civilizacija s razvijenom arhitekturom, infrastrukturom i modernom tehnologijom, i da je namjerno izbrisana iz historije. U okviru ove teorije zavjere nerijetko se dijele i navodi da je ta civilizacija imala tzv. zračne brodove, odnosno moderne letjelice.
Ipak, razvoj zračnih brodova, odnosno letjelica lakših od zraka, opširno je dokumentovan. Enciklopedija Britannica navodi da je prvi zračni brod koji je uspješno poletio konstruisao Francuz Henri Giffard 1852. godine. Navode i da je njemački inžinjer Paul Haenlein 1872. godine prvi koristio motor s unutrašnjim sagorijevanjem, a da su 1883. Francuzi Albert i Gaston Tissandier postali prvi koji su uspješno pokrenuli zračni brod pomoću elektromotora.
U arhivima je također moguće pronaći različite crteže i slike ovih letjelica (1, 2, 3). Nijedna od njih ne nalikuje letjelici iz Bachmannove litografije iz 1855, koja je na Facebooku opisana kao “zračni brod iz 1885. godine”.
Foto: Crtež zračnog broda Henrija Giffarda/Wikimedia Commons
Raskrinkavanje je u aprilu 2026. godine također analiziralo netačne tvrdnje prema kojima su cepelini, odnosno zračni brodovi izumljeni početkom 20. vijeka, navodno postojali još u 18. vijeku.
Shodno navedenom, tvrdnju da litografija Johna Bachmanna prikazuje zračni brod iznad New Yorka dobija ocjene manipulisanje činjenicama i teorija zavjere.
(Raskrinkavanje.ba)