Foto: Muzej Jugoslavije, Aleksandar Simić
U julu 2026. navršeno je 80 godina od izvršenja smrtne kazne nad Dragoljubom Dražom Mihailovićem, vođom četničkog pokreta u Drugom svjetsku ratu. Ovo je bio povod za niz medijskih sadržaja na tu temu, ali i za značajan broj objava na društvenim mrežama. Javni servis Radio Republike Srpske je 17. jula 2026. godine na svom TikTok nalogu objavio snimak kratkog razgovora s historičarem Predragom Lozom. Mihailović je u snimku opisan kao “časni oficir i legalista”, a snimak je podijeljen uz sljedeći navod:
Predrag Lozo istoričar Komandant JVuO Dragoljub Mihailović borio se protiv okupatora i htio da biološki zaštiti srpski i druge narode u Kraljevini
Foto: Screenshot/TikTok
Opis videa sumira navode iznesene u njemu. Lozo navodi da je Dragoljub Mihajlović “iz ugla današnje historiografije” bio legalista i branio državu i kralja. Navodi i da je njegovo glavno nastojanje bilo da sačuva “biološki kapacitet srpskog naroda”, da se “iskonski” odupre okupatorima i pomagačima i da u povoljnijim geopolitičkim uslovima Srbi i drugi narodi u Kraljevini Jugoslaviji dočekaju slobodu.
Snimak je 17. jula objavljen i na Instagram profilu Radija Republike Srpske, kao i na Facebook stranici Javne ustanove Centar za društveno-politička istraživanja Republike Srpske. U opisu ove objave navodi se da je Predrag Lozo šef Odjeljenja za istraživanje identiteta i kulturu sjećanja.
Revizionizam i rehabilitacija
Dragoljub Draža Mihailović bio je vojni oficir i vođa “jugoslavenske vojske u otadžbini” u Drugom svjetskom ratu, kolokvijalno poznatije kao četnici. Osuđen je za veleizdaju i ratne zločine i pogubljen 17. jula 1946.
Revizionistički narativi građeni na ignorisanju ili manipulisanju činjenicama, čiji je cilj rehabilitacija četničkog pokreta i Draže Mihailovića, počeli su se javljati još 1980-ih godina, a postali su rašireni 1990-ih nakon raspada socijalističke Jugoslavije i ratova koji su uslijedili (link). Ovaj proces kulminirao je presudom beogradskog Višeg suda iz 2015. godine kojom je poništena presuda za veleizdaju i ratne zločine iz 1946. godine. Ovo je pravno omogućilo da se ulice i ustanove nazovu po njemu i da se u Srbiji službeno priznaju “dva antifašistička” pokreta - četnički i partizanski (link).
Danas u Srbiji i u Bosni i Hercegovini djeluju ekstremno desničarske organizacije “ravnogorskih četnika”, a statue i muzeji koji glorifikuju Mihailovića postoje u nekoliko gradova u ovim državama (1, 2, 3).
Na posljedice rehabilitacije Mihailovića, kao i njene prave uzroke, osvrnuo se 2021. godine za Al Jazeeru srbijanski historičar Milivoj Bešlin:
„Zahvaljujući plimi istorijskog revizionizma, fenomeni fašizma i antifašizma su banalizovani i ispražnjeni od svakog smisla i sadržaja. Tako je kod nas danas moguće pevati ljotićevske pesme u povodu Dana pobede nad fašizmom. U takvim okolnostima je moguće manipulisati istorijom u težnji za konstruisanjem novog identiteta i „nove“ istorije u kojoj su se nasuprot stvarnoj, istraženoj i naučno verifikovanoj slici prošlosti, pojavila „dva antifašistička pokreta“, „nacionalni antifašizam“ četnika, „patriotska vlada“ Milana Nedića itd“.
Cilj rehabilitacije „četničkih kolaboracionista“ naravno da nije historijska pravda ili potraga za istinom već isključivo želja da se njihova ideologija ostavi u životu, kaže Bešlin i pojašnjava:
„Jer kada Draža Mihailović u Instrukciji svojim komandantima Đorđu Lašiću i Pavlu Đurišiću (20. decembar 1941), piše: „stvoriti Veliku Srbiju“; „čišćenje državne teritorije od svih narodnih manjina i nenacionalnih elemenata“; „čišćenje Sandžaka od muslimanskog življa i Bosne od muslimanskog i hrvatskog življa“ itd. teško da ima nekoga ko ne prepoznaje neprekinuti idejni kontinuitet izražen kroz nepromenjene ciljeve te ideologije do savremenosti, sve do ratova 1991‒1999. godine“.
Saradnik okupatora
Dragoljub Mihailović rođen je 1893. godine u Ivanjici, u Srbiji. Učestvovao je u balkanskim ratovima i Prvom svjetskom ratu. Kada je nacistička Njemačka, zajedno s drugim silama osovine, u aprilu 1941. godine napala i okupirala Jugoslaviju, imao je čin pukovnika u Kraljevskoj jugoslavenskoj vojsci. Odbio je prihvatiti kapitulaciju i okupio je četnike u Srbiji, s ciljem suprotstavljanja okupaciji i, u konačnici, oslobađanja Jugoslavije i vraćanja kralja. Jugoslavenska vlada u egzilu ga je 1941. godine proglasila generalom i ministrom rata (link).
U prvim mjesecima rata, četnici su, u saradnji s partizanima Josipa Broza Tita, pružali otpor nacistima. Ipak, ideološke razlike s partizanima koje su predvodili komunisti, kao i brutalna njemačka politika odmazde, utjecali su na to da se Mihailovićevi prioriteti promjene. Umjesto nacista, primarni neprijatelji su mu postali partizani, a fokus je stavljen na borbu protiv komunizma kao mogućeg državnog uređenja Jugoslavije nakon završetka rata. Već krajem 1941. godine četnici prestaju da se sukobljavaju s Nijemcima, a ubrzo počinju i da sarađuju s njima, kao i s fašističkim italijanskim trupama i ustašama u operacijama protiv partizana. Krajem 1941. i početkom 1942. četnički odredi potpisuju sporazume o saradnji s Nijemcima, a u prvoj polovini 1942. u Bosni i Hercegovini potpisuju i nekoliko sporazuma o saradnji s organima Nezavisne Države Hrvatske, čije je ustaško rukovodstvo već uveliko provodilo politiku istrebljenja protiv Srba. Zbog eksplicitne kolaboracije, savezničke sile im 1944. godine prestaju pružati podršku i počinju podržavati partizane (1, 2, 3, 4, 5).
Četnici su od kraja 1941. sarađivali s fašističkim okupatorima i ustašama u brojnim vojnim operacijama protiv partizana, o čemu svjedoči značajna istorijska građa. Takve operacije uključivale su napad na Užice, bitku na Kozari i operaciju “Weiss” (poznatiju kao “Bitka na Neretvi”). Nijemci su četnike također opskrbljivali oružjem i pružali im pomoć ("Dokumenti o saradnji četnika s Osovinom", str. 124; str. 180). Na kraju rata, nakon sloma fašističke okupacije, četnici su bježali iz Jugoslavije s njemačkom vojskom ("Četnici u drugom svjetskom ratu 1941-1945").
Osim kolaboracije, četnički pokret ostao je upamćen i po brojnim ratnim zločinima u Drugom svjetskom ratu nad civilnim stanovništvom u bošnjačkim i hrvatskim, ali i u srpskim zajednicama (1, 2).
Pred kraj rata, Mihailović se nastojao približiti saveznicima i staviti svoje trupe pod njihovu komandu u nadi da će mu pomoći u borbi protiv komunizma u Jugoslaviji, ali njegovi napori uglavnom nisu urodili plodom. Mihailović je početkom 1945. godine odlučio da ostane u Srbiji, za razliku od većina četničkih trupa koje su se povlačile prema Sloveniji. Uhvaćen je u martu 1946, a 15. jula te godine u Beogradu je osuđen na smrt za veleizdaju i ratne zločine. Smrtna kazna izvršena je strijeljanjem 17. jula 1946. godine (1, 2).
Ove dokumentovane historijske činjenice u suprotnosti su s tvrdnjom da se Mihailović “borio protiv okupatora” i htio da “biološki zaštiti narode” Kraljevine Jugoslavije, kako ga je opisao Radio Republike Srpske. Iako je na početku rata zaista postojao kratak period u kojem su se četnici, koje je predvodio, aktivno borili protiv okupatora, u nastavku rata su sarađivali sa svakim okupatorom u Jugoslaviji, ali i s drugim njihovim domaćim saradnicima. Dokumentovani zločini koje je četnička vojska činila protiv civilnog stanovništva, uključujući i srpsko, teško bi se mogli opisati kao borba za “slobodu Srba i drugih naroda” u Jugoslaviji ili nastojanje da se “biološki zaštite”.
Shodno činjenicama, tvrdnje da se Dragoljub Mihailović borio protiv okupatora i htio da “biološki zaštiti srpski i druge narode” u Jugoslaviji ocjenjujemo kao manipulisanje činjenicama.
(Raskrinkavanje.ba)