Foto: Raskrinkavanje.ba
Na Facebooku je 24. avgusta 2026. godine podijeljen video koji navodno prikazuje beskućnike u Kini koji su izgubili domove zbog “sistema socijalnog kredita”. Video je na engleskom jeziku i podijeljen je uz opis na našem jeziku u kojem se navodi da Kina ima sve više beskućnika koji su “skupili previše društveno negativnih bodova”, pa su bili “izbrisani iz registra.”
U Kini sve više građana prisiljeno je spavati na ulici, ne zato što su materijalno bankrotirali već zato što ih je sustav izbrisao iz registra, jer su sakupili previše društveno-negativnih bodova.
Foto: Screenshot/Facebook
U objavi se također navodi da je ova situacija u Kini “test” za sličan sistem koji će se proširiti na cijeli svijet, i u naš region, pa se zato grade data centri i postavljaju kamere za prepoznavanje lica.
Kina je test pilot za cijeli svijet i ova distopija uskoro dolazi i kod nas i upravo zato se postavlja sve više kamera po ulici i masovno se grade podatkovni centri.
U videu iz objave je na engleskom jeziku ispisano da u Kini deseci hiljada mladih ljudi postaju beskućnici jer ih je sistem društvenog kredita “izbrisao“ iz digitalnog i društvenog života. Navodi se da kineske vlasti kroz sistem društvenog kredita prate i procjenjuju ponašanje građana, a osobe koje padnu na suviše nizak rezultat ostaju bez pristupa platnim uslugama, poslu, hrani, stanovanju i javnom prevozu. Ovaj je sistem predstavljen kao model državne ideološke kontrole, koji bi u budućnosti mogao biti sredstvo ograničavanja ličnih sloboda globalno.
Objava je u avgustu 2026. podijeljena na mnogim profilima na Facebooku (1, 2, 3), kao i na Instagramu. Pojedina dijeljenja ostvarila su stotine reakcija i desetine hiljada pregleda (1, 2).
Izvor videa
Najranija objava videa na engleskom jeziku o beskućnicima u Kini koji su navodno žrtve “sistema socijalnog kredita” koju smo pronašli podijeljena je na društvenoj mreži X u oktobru 2025. godine. Ova je objava imala više od 12 miliona pregleda.
Foto: Screenshot/X
Na videu se može uočiti da većina kadrova potječe s X profila “Songpinganq”. Na ovom profilu piše da se bavi “razotkrivanjem sistema društvenog kredita”, kao i “kineske države nadzora.”
Kako funkcioniše kineski sistem društvenog kredita?
Kineski sistem društvenog kredita (eng. Social Credit System) je skup programa koje su kineske vlasti počele razvijati još 2014. godine, s ciljem praćenja i ocjenjivanja “pouzdanosti” pojedinaca, kompanija i javnih institucija. Prema analizama njemačkog instituta Mercator Institute for China Studies (MERICS), ne postoji jedinstveni nacionalni sistem koji svakom građaninu dodjeljuje “bod”, nego mreža lokalnih pilot-projekata. Jedan od najpoznatijih primjera jeste grad Rongcheng, gdje svaki stanovnik na početku ima 1.000 bodova, a potom gubi ili dobija bodove zavisno od ponašanja, odnosno od poštovanja pravila, poput saobraćajnih, ili korisnog rada, poput volontiranja u zajednici. Na nacionalnom nivou postoji i sudska “crna lista” nepouzdanih dužnika, koja je nastala 2013. godine i na kojoj se do danas našlo više miliona ljudi. Osobe s te liste mogu biti ograničene u kupovini avionskih ili željezničkih karata, dobijanju kredita ili upisu djece u pojedine privatne škole. Ipak, prema dostupnim informacijama, beskućništvo ili deložacije nisu sankcije predviđene ovim sistemom.
Njemačka fondacija Bertelsmann je također u jednoj od svojih publikacija iz 2018. godine objasnila šta ovaj sistem označava i kako se bodovi mogu “zaraditi” i izgubiti. Neke od kazni su nemogućnost zaposlenja u javnom sektoru, otežan pristup javnim uslugama, ali i javno sramoćenje i prozivanje.
KAZNE MOGU DOVESTI DO:
- oduzimanja ili uskraćivanja licenci, dozvola i pristupa određenim socijalnim uslugama
- zabrane rezervisanja avionskih karata ili karata za brze vozove
- otežanog pristupa kreditima
- ograničenog pristupa javnim uslugama
- nemogućnosti zapošljavanja na državnim radnim mjestima
- nemogućnosti pristupa privatnim školama
- javnog prozivanja i sramoćenja: objavljivanja, putem interneta ili na televizijskim ekranima na javnim mjestima, imena, fotografija i identifikacionih brojeva građana koji se nalaze na crnoj listi, kao i uvođenja telefonskih obavijesti po nalogu vlasti koji obavještavaju ljude da pozivaju “nepoštenog dužnika“
Sistem društvenog kredita često je predmet kritike organizacija za ljudska prava. Organizacija Human Rights Watch opisuje ga kao dio šireg državnog aparata masovnog nadzora koji ograničava slobodu kretanja, izražavanja i privatnost građana/ki, a također se posebno naglašava da ovaj sistem pogađa novinare/ke, aktiviste/kinje za ljudska prava i vjerske manjine. Prema izvještajima ove organizacije, tehnologije nadzora povezane sa sistemom društvenog kredita korištene su i u provinciji Xinjiang, gdje su prikupljani biometrijski podaci Ujgura i drugih pretežno muslimanskih manjina, u sklopu šire represije koju Human Rights Watch i Amnesty International smatraju teškom povredom ljudskih prava i potencijalno zločinima protiv čovječnosti. Ove organizacije upozoravaju da se ovakvi mehanizmi mogu koristiti za političko discipliniranje neistomišljenika, a ne samo za ocjenu ekonomske "pouzdanosti" pojedinaca.
Šta video prikazuje?
Prema navodima portala Newsgd.com, koji je zvanični medij pokrajine Guangdong, odnosno dio kineske državne medijske mreže, videi na Facebooku na kojima mladi muškarci spavaju na ulici ne prikazuju žrtve “crne liste” društvenog kredita, nego pripadnike supkulture poznate kao Sanhe dashen (Sanhe bogovi). Prema navodima ovog državnog medija, snimci su autentični, ali je priča o beskućnicima koji nisu bankrotirali, nego su kažnjeni sistemom društvenog kredita, izmišljena.
Prema izvještaju kineskog državnog medija Sixth Tone, riječ je o zajednici od više od 100.000 migrantskih radnika u gradu Shenzhen, koji rade povremene i često neregulisane poslove kako bi preživjeli od dana do dana. Članak navodi da, kada ovi radnici ostanu bez novca i posla, onda spavaju u obližnjim parkovima i na drugim javnim površinama.
Profesorica sociologije i azijskih studija na američkom Skidmore Collegeu Xiaoshuo Hou o ovom je fenomenu pisala u knjizi “Veliki bogovi Sanhea i prekarijat u Kini” (The Great Gods of Sanhe and the Precariat in China), koja je objavljena 2024. godine. Autorica opisuje pripadnike ove zajednice kao mlade radnike koji odbacuju tradicionalnu kulturu teškog i dugotrajnog rada, posebno fabričke poslove i kinesku radnu kulturu poznatu kao “996 sistem“ (rad od 9 ujutru do 9 navečer, šest dana u sedmici). Ona u knjizi navodi da je njihov stil života i rada možda oblik otpora prema lošim uslovima rada i ograničenim mogućnostima društvenog napredovanja. Ipak, naglašava da je njihov odnos prema radu istovremeno posljedica siromaštva i strukturne nejednakosti.
Teorija zavjere o globalnom sistemu kontrole
Zvanične politike u Kini još uvijek u velikoj mjeri limitiraju dotok informacija iz ostatka svijeta, ali i protok pouzdanih informacija iz Kine (tzv. Great Firewall). Zbog česte cenzure i kontrole medija od kineskih vlasti, teško je potvrditi informacije o određenim političkim i društvenim događajima u Kini. Stoga je teško dobiti i provjerene informacije o utjecaju “sistema društvenog kredita” i beskućništvu u Kini. Međutim, kineski izvori, kao i strani mediji i organizacije, ne navode da je beskućništvo jedna od kazni za nizak “društveni kredit”.
Osim što nema dokaza da kineski/e građani/ke gube domove i postaju beskućnici/e zbog “sistema društvenog kredita”, a ne zbog finansija, ne postoje ni neki dokazi da je kineski sistem tek test za globalnu primjenu sistema masovnog nadzora i ograničavanja sloboda. Kao dokaz za ovakve distopijske tvrdnje navodi se da su kamere na ulicama sve više u upotrebi i da se grade podatkovni centri u svijetu i kod nas. Iako postoje validne kritike na temu korištenja nekih tehnologija u javnim prostorima, kao i zabrinutost da su rizik po sigurnost i privatnost građana/ki, ni ovo nije dokaz za teorije zavjere o globalnoj “kontroli stanovništva”.
S obzirom na činjenice, objave snimka iz Kine, uz tvrdnje da prikazuje građane koji su ostali bez doma zbog sistema društvenih kredita, a ne zbog materijalnih razloga, ocjenjujemo kao manipulisanje činjenicama i teoriju zavjere.
(Raskrinkavanje.ba)