Foto:Raskrinkavanje.ba
Mediji u Srbiji su 21. aprila 2026. godine objavili informaciju da je Odbor za zdravlje i porodicu Skupštine Srbije podržao inicijativu Udruženja građana za borbu protiv raka jajnika i materice "Progovori" za uvrštavanje HPV vakcine u program obavezne imunizacije. Inicijativa je upućena Ministarstvu zdravlja Srbije na odlučivanje. Iz Ministarstva su ranije isticali da se radi na tome da vakcina uđe u program obavezne imunizacije za obuhvat djece od devet do 19 godina.
Ovo je izazvalo novi talas dezinformacija o HPV vakcinama na društvenim mrežama. Raskrinkavanje se tim povodom u analizi objavljenoj 25. maja 2026. godine bavilo netačnim tvrdnjama da su HPV vakcine neispitane i da “feminiziraju” dječake. Na društvenim se mrežama takođe dijelila slika s nizom tvrdnji koje dovode u pitanje bezbjednost i efikasnost HPV vakcina. Najranija objava ove slike koju smo pronašli podijeljena je 26. aprila 2026. na društvenoj mreži X. Slika je podijeljena uz opis u kome se najavljuje obavezna vakcinacija u Srbiji, i to, kako se navodi, od maja. Tvrdi se i da će djeca biti vakcinisana HPV vakcinom čiji je proizvođač AstraZeneca.
Evo šta će dečaci i devojčice primati sa novim zakonom o "obaveznim HPV vakcinama " . Proizvođač vakcina je ASTRA ZENECA čije su covid vakcine zabranjene 2023 e svuda u svetu zbog ogromnog broja nus pojava trombova i srčanog udara . U maju biće OBAVEZNE u svim školama u Srbiji .
Foto: Screenshot/X
Ovu smo sliku pronašli na još 15-ak profila na različitim društvenim mrežama (1, 2, 3). U značajnom broju ovih objava, slika je podijeljena uz opis sličan navedenom.
Šta su činjenice?
Vakcina protiv HPV-a u Srbiji je o trošku države omogućena djevojčicama i dječacima od devet do 19 godina od 2022. godine, a dvije godine kasnije i za mlade do 26 godina. Kako se navodi u članku portala Danas iz aprila 2026. godine, uz preporuku specijaliste, vakcinu o trošku države mogu da prime i građani/ke od 27 do 45 godina.
Prema dostupnim informacijama, u Srbiji je preporučena Gardasil 9 vakcina (1, 2, 3), čiji je proizvođač kompanija Merck Sharp & Dohme (MSD). Dakle, nije riječ o vakcini kompanije AstraZeneca, kako se tvrdi u viralnim objavama. Cilj ove dezinformacije jeste širenje straha i nepovjerenje prema vakcini, što je jasno iz nastavka opisa, u kome se navodi da su vakcine protiv Covid-19 ove kompanije navodno zabranjene 2023. godine “svuda u svijetu zbog ogromnog broja nuspojava”. AstraZeneca je razvila jednu od prvih vakcina protiv Covid-19. Kompanija je odlučila da vakcinu, koja je bila povezana s rijetkom, ali ozbiljnom nuspojavom tromboze s trombocitopenijom, povuče s tržišta u maju 2024. godine, pravdajući taj potez razlozima komercijalne prirode. U nekim zemljama, vakcina od ranije nije bila dostupna.
Viralna slika sadrži nekoliko netačnih ili manipulativnih tvrdnji o HPV vakcinama kojim se dovodi u pitanje njihova bezbjednost. Tako se tvrdi sljedeće:
Postoje značajni dokazi da HPV vakcina izaziva ili doprinosi neželjenim događajima koji mogu negativno uticati na dugoročno zdravlje, uključujući neplodnost.
Humani papiloma virus (HPV) je najčešća spolno prenosiva infekcija na svijetu, a visokorizični tipovi HPV-a mogu uzrokovati genitalne bradavice ili rak, naročito rak grlića maternice. Prema UNICEF-u, više od 95 odsto slučajeva raka grlića materice uzrokovano je humanim papiloma virusom. Kada je riječ o visokorizičnim vrstama HPV-a, izdvajaju se HPV 16 i HPV 18. Visokorizični tipovi HPV-a mogu da uzrokuju i rak anusa i genitalija, ali i neke vrste raka glave i vrata u oba spola.
Iako su odobrene HPV vakcine sigurne i visokoefikasne, one su godinama predmet različitih dezinformacija kojim se pokušavaju predstaviti kao štetne. Raskrinkavanje se u više navrata bavilo ovim dezinformacija (1, 2, 3, 4).
Vakcine protiv HPV virusa ne utiču na plodnost, kako se tvrdi na viralnoj slici (1, 2, 3). Tvrdnjama da ove vakcine izazivaju sterilitet bavilo se Raskrinkavanje, ali i druge regionalne i strane platforme za provjeru činjenica. U članku portala Vakcine iz marta 2025. godine detaljno je pojašnjeno da, upravo “zahvaljujući imunizaciji, buduće generacije žena mogu imati zdraviji reproduktivni sistem, smanjen rizik od tretmana koji ugrožavaju trudnoću i veću šansu da u budućnosti rode zdravu bebu”. U članku se navodi i da HPV infekcije mogu uticati na plodnost muškaraca te je i za njih vakcinacija važna kako bi se osigurala reproduktivna sposobnost.
Osim toga, nema dokaza ni da su HPV vakcine povezane s drugim dugoročnim negativnim uticajima na zdravlje. SZO navodi da “ne postoje vjerodostojni dokazi koji ukazuju na bilo kakve dugoročne nuspojave HPV vakcine”.
Na stranici Vakcine su 18. maja 2026. godine objavljeni nalazi analize stotina naučnih studija o HPV vakcinama. Iz zaključka ove analize, kako se navodi u članku, jasno je da “nema vjerodostojnih dokaza da HPV vakcine uzrokuju ozbiljne dugoročne zdravstvene probleme, dok postoje snažni dokazi da značajno smanjuju rizik od HPV infekcija, prekanceroznih promjena i raka grlića materice”.
Bezbjednost HPV vakcina dovodi se u pitanje još jednom tvrdnjom sa viralne slike:
HPV vakcine nisu dokazano bezbedne u poređenju s pravim [placebom]
U ovom je slučaju riječ o još jednoj dezinformaciji o HPV vakcinama na koju se protivnici vakcinacije često pozivaju: da nisu dobro testirane jer navodno nije korištena placebo kontrola od fiziološkog rastvora, već je korišten aluminijski adjuvans.
Na stranici Međunarodnog centra za pristup vakcinama Univerziteta “Johns Hopkins” objašnjeno je kako upotreba inertnih placeba (npr. injekcija fiziološkog rastvora) nije uvijek neophodna da bi se potvrdile bezbjednost i efikasnost vakcine. U ispitivanju se može koristiti placebo koji sadrži komponente vakcine, kao što su adjuvansi ili stabilizatori, ali ne i ciljni antigen ili postojeća vakcina.
Ispitivanja novih vakcina mogu umjesto toga koristiti uporedne grupe koje primaju vakcinu u upotrebi ili drugu odobrenu vakcinu kako bi djeca imala određenu korist od učešća, jer bi bilo neetično uskratiti postojeću vakcinu dokazanom učinkovitošću. Na primjer, ako bi se hipotetički testirala nova vakcina protiv ospica, bilo bi neetično uskratiti primjenu postojećih vakcina protiv ospica [u kontrolnoj grupi] i ostaviti djecu ranjivom na bolest. U ovom slučaju, jedna bi grupa djece primila novu vakcinu, dok bi uporedna grupa primila vakcinu protiv ospica koja je u upotrebi.
Druga ispitivanja vakcina mogu uključivati upotrebu placeba koji sadrže komponente vakcine, kao što su adjuvansi ili stabilizatori, ali ne i ciljni antigen. Uključivanjem gotovo svih istih sastojaka kao i u vakcini, istraživači mogu utvrditi da li su potencijalni neželjeni efekti posljedica samog antigena ili nekog drugog sastojka.
Onkolog David Gorsky je u članku objavljenom 2017. godine takođe objasnio da vakcine ne moraju biti testirane tako što jedna grupa primi pravu vakcinu, a druga fiziološki rastvor, te da je kontrola koja sadrži samo adjuvans “vrlo dobra kontrola”. Gorsky navodi da postoje i dugoročne studije koje upoređuju HPV vakcine s fiziološkim rastvorom kao kontrolom.
“U suštini, imamo dokaze i jednih i drugih studija, koje upoređuju HPV vakcine s kontrolama koje sadrže samo adjuvans i kontrolama s fiziološkim rastvorom, koji pokazuju da su HPV vakcine i efikasne i sigurne”, navodi se u članku.
U analiziranim se objavama navodna opasnost HPV vakcina implicira još jednom tvrdnjom:
HPV vakcina ima jednu od najviših stopa neželjenih događaja prijavljenih nakon vakcinacije.
Termin “neželjeni događaj” (adverse event) odnosi se na medicinska stanja koja se javljaju nakon vakcinacije, a koja nisu nužno uzrokovana vakcinacijom, za razliku od “nuspojava”, gdje se podrazumijeva uzročno-posljedična veza. Postoje različiti sistemi za prijavu neželjenih događaja nakon vakcinacije, kao VAERS u Americi i EudraVigilance u Evropskoj uniji. Podaci ovih sistema često se zloupotrebljavaju tako što se predstavljaju kao potvrđene nuspojave. Premda u viralnim objavama nije precizirano na koje se podatke misli, u nekim drugim primjerima, sigurnost HPV vakcina upravo se dovodila u pitanje pozivanjem na VAERS-ove podatke.
U dokumentu Svjetske zdravstvene organizacije (SZO) iz 2024. godine pod nazivom “Pitanja i odgovori o humanom papiloma virusu” navedeno je da “kao i druge vakcine i lijekovi, HPV vakcine često imaju blage nuspojave poput bola, crvenila i otoka na mjestu injekcije, glavobolje i blage groznice”, koje obično traju od nekoliko sati do jednog dana. Vakcine rijetko mogu izazvati alergijsku reakciju s otežanim disanjem poznatu kao anafilaktički šok. Kako je navedeno u dokumentu Instituta za javno zdravlje Srbije “Dr Milan Jovanovic Batut”, bol na mjestu primjene vakcine javlja se kod osam od deset osoba, crvenilo kod jedne od četiri, glavobolja kod jedne od tri, blaga temperatura jedne od deset osoba, a umjerena temperatura jedne od 65 osoba.
U viralnoj objavi takođe se manipuliše sastavom HPV vakcine s ciljem izazivanja nepovjerenja prema imunizaciji.
Vakcina sadrži 9 različitih HPV virusa i jedinjenje aluminijuma.
Aluminij jeste sastojak Gardasil 9 vakcine, i to amorfni aluminij-hidroksifosfat-sulfat. On u vakcini ima funkciju adjuvansa, odnosno pomaže u boljem imunom odgovoru organizma. Tvrdnje da aluminij, odnosno aluminijske soli u vakcinama uzrokuju ozbiljne zdravstvene probleme raširene su u antivakcinacijskim krugovima iako nisu utemeljene u činjenicama. O tome smo pisali detaljnije u analizi iz februara ove godine. Količina aluminijskih soli u vakcinama nije toksična, a naučna istraživanja nisu dokazala da aluminij u vakcinama izaziva zdravstvene probleme i poremećaje kod djece. Drugi dio tvrdnje koji se odnosi na navodno prisustvo devet virusa u vakcini je dezinformativan. U članku na stranici Vakcine (.ba) objašnjena je tehnologija pravljena ove vakcine.
HPV cjepiva su zasnovana na tehnologiji rekombinantne DNK, koja koristi neinfektivne virusne čestice (L1 protein) da bi izazvale imunološki odgovor bez rizika od infekcije. Ove virusne čestice su proizvedene u laboratorijskim uvjetima. Cjepivo potiče tijelo da stvori antitijela protiv HPV-a, pružajući zaštitu protiv buduće infekcije stvarnim virusom. U suštini, L1 virusni protein koji se nalazi u cjepivu imitira virus, ali nije virus i ne sadrži DNK virusa.
Na stranici Centra za edukaciju o vakcinama Dječije bolnice u Philadelphiji navodi se da se ovaj protein uzgaja u laboratoriji u ćelijama kvasca, a nakon toga se sastavlja tako da izgleda kao HPV virus.
Važno je napomenuti da vakcina ne sadrži genetski materijal HPV virusa, tako da se on ne može reprodukovati niti uzrokovati bolest. Vakcina se sastoji od površinskog proteina devet različitih tipova HPV-a.
Osim što je bezbjedna, HPV vakcina je i efikasna
Osim tvrdnji kojima se dovodi u pitanje bezbjednost HPV vakcina, viralne objave sadrže i navode kojima se nastoji pokazati kako nisu efikasne. Tako se navodi sljedeće:
Rak grlića materice je prijavljen kod žena koje su primile HPV vakcinu.
HPV vakcine su efikasne u zaštiti od bolesti izazvanih humanim papiloma virusima. Podaci iz više zemalja, u kojima se imunizacija sprovodi duže od decenije, pokazuju veliki pad broja slučajeva raka grlića materice i prekanceroznih stanja. Na stranici Vaccine works (digitalna platforma čiji je osnivač Gavi, Savez za vakcine) pobrojane su brojne studije koje dokazuju navedeno:
Sa sve većim brojem dugoročnih podataka koji potvrđuju njihovu bezbjednost i efikasnost, nauka je jasna: HPV vakcine djeluju, bezbjedne su i približavaju svijet iskorjenjivanju raka grlića materice zauvijek.
Dva Cochraneova pregleda pokazuju snažne dokaze da su HPV vakcine efikasne u prevenciji raka grlića materice i prekanceroznih promjena. Ključni nalazi iz ova dva pregleda navedeni su u članku stranice Nauka govori. Ovo su pokazali i drugi pregledi.
Dakle, postoje brojni dokazi da su odobrene HPV vakcine efikasne. Ipak, moguće je da vakcinisana osoba dobije rak grlića materice. Vakcine protiv humanog papiloma virusa dizajnirane su protiv sojeva virusa koji najvjerovatnije uzrokuju rak, tako da ostaje mogućnost da rak kod vakcinisanih žena može biti uzrokovan sojevima HPV-a na koje ranije vakcine nisu ciljale ili koji uzrokuju sojevi manjeg rizika. Osim toga, vakcinisana osoba mogla je biti izložena virusu prije vakcinacije.
Dakle, iako je osoba vakcinisana, i dalje postoji mala vjerovatnoća da dobije rak grlića maternice. Budući da je riječ o rijetkim slučajevima, dovođenje u pitanje efikasnosti vakcina isticanjem ove mogućnosti je manipulativno.
U viralnim se objavama još jednom tvrdnjom implicira kako nije dokazano da su HPV vakcine efikasna prevencija raka grlića materice:
HPV vakcine se smatraju efikasnim na osnovu njihove sposobnosti da proizvode antitijela, a ne na osnovu njihove dokazane sposobnosti da smanje rak grlića materice.
HPV vakcine nisu vakcine protiv raka, već preventivne vakcine koje štite od infekcije HPV virusom, čiji visokorizični tipovi mogu uzrokovati više vrsta raka. U ogromnoj većini slučajeva, rak grlića materice uzrokuje dugotrajna infekcija humanim papiloma virusom. Efikasnost ovih vakcina u sprečavanju raka sprečavanjem infekcije je dokazana. Kako smo naveli, podaci iz više zemalja pokazuju pad broja slučajeva raka grlića materice i pretkanceroznih stanja.
Shodno navedenom, prvu objavu tvrdnje da će u Srbiji djeca biti vakcinisana HPV vakcinom čiji je proizvođač AstraZeneca ocjenjujemo kao lažnu vijest. Proizvođač HPV vakcine koja je još uvijek samo preporučena u Srbiji jeste Merck Sharp & Dohme (MSD). Istu ocjenu dajemo prvoj objavi tvrdnje da postoje “značajni dokazi” da HPV vakcina izaziva ili doprinosi neželjenim događajima koji mogu negativno uticati na dugoročno zdravlje, uključujući neplodnost. Drugim objavama dajemo ocjenu prenošenje lažnih vijesti.
Tvrdnja da HPV vakcina sadrži devet različitih HPV virusa dobija ocjenu dezinformacija. Istu ocjenu dobija i tvrdnja da bezbjednost HPV vakcine nije dokazana u testiranju s pravim placebom.
Implikacije da prijavljeni neželjeni događaji nakon vakcinacije dokazuju da HPV vakcine nisu bezbjedne ocjenjujemo kao manipulisanje činjenicama. Istu ocjenu dobijaju implikacije da HPV vakcina nije efikasna, jer je bilo slučajeva raka grlića materice kod vakcinisanih žena, te da se efikasnost vakcina ne mjeri stopom prevencije raka, nego mogućnošću da proizvede antitijela.
(Raskrinkavanje.ba)