Foto: Raskrinkavanje.ba
Na društvenoj mreži Threads je 3. avgusta 2026. godine podijeljena objava u kojoj je nizak vodostaj Dunava povezan s uticajem podatkovnih (data) centara za vještačku inteligenciju (AI). Navodno ovi centri koriste velike količine vode za rashlađivanje zbog čega je Dunav tokom ljeta 2026. godine ostao bez vode.
I tako broj 2 Uskoro neće biti vode za život ali će AI da se rashladi i oni koji je koriste da unište život radi progresa. AI centri i istraživačka središta pored Dunava označeni na karti: Ulm AI kampus i univerzitetska istraživanja Linz JKU / LIT AI Lab Beč TU Wien / AIT AI Bratislava Kempelen Institute Budimpešta SZTAKI / AI istraživanja Novi Sad BioSense / Institut za veštačku inteligenciju Srbije Beograd AI istraživačke grupe i univerzitetski centri Izvor fejsbuk profil Otac:
U objavi je podijeljena mapa toka Dunava i podatkovnih centara koji se navodno nalaze u blizini rijeke.
Foto: Screenshot/Threads
Mapa je s istim ili sličnim tvrdnjama podijeljena i na drugim profilima na društvenoj mreži Threads, kao i na Instagramu i Facebooku (1, 2, 3, 4). U jednoj od ovih objava podijeljena je i fotografija korita Dunava, uz opis u kojem se navodi da “ljetnja vrućina ne može biti jedini razlog” za nizak vodostaj.
Kako je moguće da pri kraćem i daleko manje vrućem letu nego što smo ga ove godine imali u Nemačkoj, Dunav kod nas nema vode? Samo letnja vrućina ne može biti jedini uzrok. Čuo sam sada više puta za data centere kao uzrok. Šta vi kažete na to?
Foto: Screenshot/Facebook
Šta su činjenice?
Ljeto 2026. godine bilo je jedno od najtoplijih u historiji mjerenja temperature. Temperature izmjerene u julu i avgustu dostigle su rekorde u brojnim evropskim gradovima, uključujući i gradove koji su u prošlosti imali dosta umjerenija ljeta od ovogodišnjeg. Ekstremne suše su imale uticaj i na ozbiljno smanjenje vodostaja rijeka, požare, nestašice vode i izraženije zdravstvene komplikacije.
Osim u vijestima, ekstremne vremenske prilike su bile predmet i dezinformacija na društvenim mrežama. Raskrinkavanje je u više navrata u proteklih par mjeseci pisalo o dezinformacijama u kojima se ovakve pojave prikazuju kao “normalne”, uz negiranje uticaja klimatskih promjena i globalnog zagrijavanja (1, 2, 3, 4).
Mapa koja navodno prikazuje AI data centre uz Dunav, kao i tvrdnje da su uzrokovali nizak nivo rijeke tokom ljeta, manipulativna je. Analizirali su je crnogorsko Raskrinkavanje i BBC na srpskom jeziku.
Pažljiviji pogled na mapu otkriva da obiluje greškama: tok Dunava je ispresijecan, ucrtane su rijeke koje zapravo ne postoje i granice država su proizvoljne. Sve ovo ukazuje na to da je mapa vjerovatno generisana pomoću vještačke inteligencije. Ovo su pokazali i rezultati analize softvera za detekciju AI-generisanih slika koji je uradilo crnogorsko Raskrinkavanje.
Foto: Screenshot/Threads
Foto: Screenshot/ICPDR. Sliv Dunava.
Univerzitetski instituti umjesto kao AI data centara
Na mapi je također ucrtano sedam “AI centara” u gradovima u blizini ili na Dunavu. Ovi centri navodno uzrokuju nizak vodostaj jer koriste velike količine vode. Ali nijedan od ovih sedam “AI centara” nije podatkovni centar u klasičnom smislu. Većina su zapravo univerzitetski instituti i istraživački centri novih tehnologija koji ne služe za pohranjivanje velikih količina podataka i ne iziskuju velike količinu vode za hlađenje kao “pravi” podatkovni centri.
Na primjer, na mapi je ucrtan Belgrade Data Innovation Hub, koji djeluje pri Elektrotehničkom fakultetu Univerziteta u Beogradu. Radi se zapravo o istraživačkoj grupi a ne zasebnom podatkovnom centru. Slično je i sa LIT Artificial Intelligence Labom u Linzu i AI istraživačkim institucijama u Beču i Bratislavi. Riječ je o prvenstveno istraživačkim laboratorijama i institutima.
Neke od institucija na mapi imaju vlastitu “cloud” ili serversku infrastrukturu, posebno SZTAKI u Budimpešti i BioSense u Novom Sadu, čija zgrada čak sadrži i podatkovni centar. Ali njihov kapacitet je ograničen i ne mogu se porediti sa velikim podatkovnim centrima, kao ni sa njihovim ekološkim učinkom.
Podatkovni centri su objekti u kojima se nalazi veliki broj servera i druga računarska oprema koja neprekidno obrađuje i pohranjuje podatke. Zbog toga troše velike količine električne energije, a neki i vodu za hlađenje opreme. Prema Međunarodnoj agenciji za energiju (IEA), podatkovni centri su 2024. godine globalno potrošili oko 415 TWh električne energije, odnosno oko 1,5 posto ukupne svjetske potrošnje. Jedan veliki podatkovni centar kapaciteta oko 100MW može trošiti oko 2 miliona litara vode dnevno, zavisno od sistema hlađenja. Zbog velikih potreba za električnom energijom i vodom, posebno u područjima gdje su ti resursi ograničeni, njihova izgradnja izaziva proteste i kontroverze, a ako se električna energija za njih proizvodi iz fosilnih goriva, ovi centri mogu doprinijeti i emisijama stakleničkih plinova, odnosno klimatskim promjenama.
Širom svijeta su zabilježeni brojni slučajevi u kojima je izgradnja podatkovnih centara direktno pogodila snabdijevanje vodom i strujom u zajednicama u kojima se grade. U februaru 2026. godine, u gradu San Marcos u Teksasu, stanovnici su masovno protestovali protiv izgradnje centra za koji se procjenjivalo da bi trošio više od 25 miliona galona vode godišnje, strahujući za sudbinu rijeke koja protiče kroz grad. Slični protesti odigrali su se i u drugim gradovima poput Edinburgha u Velikom Britaniji ili Freyensteinaua u Njemačkoj, gdje su lokalne vlasti i stanovništvo izrazili zabrinutost zbog opterećenja na vodne rezerve i elektroenergetsku mrežu. U gradu Cheyenne u američkoj državi Wyoming, ispuštanje vode iz podatkovnog centra kompanije Meta je suspendovano nakon što je kontaminiran gradski sistem reciklirane vode bakterijom otpornom na rijetke metale, zbog čega je sistem morao biti mjesecima van funkcije radi čišćenja. U Teksasu, gdje je koncentracija podatkovnih centara posebno velika, ovi objekti su 2024. godine potrošili skoro 190 milijardi litara vode, većinom u regijama koja se već suočavaju s ozbiljnim nedostatkom vode.
Uticaj globalnog zagrijavanja
Iako je diskusija o ekološkom uticaju podatkovnih centara bitna, s obzirom na to da iziskuju dosta električne energije i vode, za sada ne postoje nikakvi dokazi da imaju direktan uticaj na Dunav ili druge rijeke, naročito u kontekstu suša i toplotnih valova 2026. godine. Iako se na društvenim mrežama umanjuje uloga klimatskih promjena u ekstremnim vremenskim prilikama u odnosu na podatkovne centre, naučnici sa kojima je razgovorao portal BBC na srpskom tvrde drugačije.
Za ovaj portal je govorio dr. Martin Pusch, istraživač sa Leibnicovog instituta za slatkovodnu ekologiju i unutrašnje ribarstvo (eng. Leibniz Institute of Freshwater Ecology and Inland Fisheries), koji je tvrdnje da suše i nedostatak vode u Dunavu uzrokuju podatkovni centri opisao kao "besmislene."
Reka je sve plića zbog klimatskih promena, a na vodostaj se odrazilo i to što je topljenje glečera na Alpima isparilo u atmosferu pre nego što je stiglo u reke.
Sve raširenije negiranje klimatskih promjena oslanja se na razne “dokaze”, a jedna od uobičajenih taktika je traženje drugih objašnjenja za globalno zagrijavanje koja bi isključila čovjekov uticaj ili efekt stakleničkih gasova na klimu.
Naučni konsenzus je jasan: klimatske promjene su stvarnost, a njihov uzrok su prvenstveno ljudske aktivnosti, odnosno sagorijevanje fosilnih goriva i emisije gasova staklene bašte. Prema podacima Svjetske meteorološke organizacije (WMO), globalna prosječna temperatura u 2024. godini bila je za oko 1,55°C viša u odnosu na predindustrijski prosjek (1850.-1900.). Međuvladin panel o klimatskim promjenama (IPCC) zaključio je da je ovo zagrijavanje nedvosmisleno posljedica ljudskog utjecaja. Jedna od direktnih posljedica ovog trenda su sve učestaliji i intenzivniji toplotni talasi, ali i promjene u hidrološkom ciklusu koje utiču na vodostaj rijeka poput Dunava. Više temperature ubrzavaju isparavanje vode iz tla, snježnog pokrivača i glečera prije nego što ta voda uopće stigne do riječnih tokova, dok istovremeno mijenjaju obrasce padavina, čineći ih neravnomjernijim i rjeđim tokom ljetnih mjeseci.
Dr. David Mytton, istraživač i poduzetnik, također je za BBC na srpskom potvrdio da je globalno zagrijavanje ključni razlog zašto je Dunav ovog ljeta zabilježio nizak vodostaj, a ne aktivnosti nekolicine univerzitetskih instituta uz njegove obale.
S obzirom na činjenice, prvu objavu AI mape toka Dunava uz netačne tvrdnje da su podatkovni centri uzrokovali nizak vodostaj rijeke ocjenjujemo kao lažnu vijest i teoriju zavjere. Druge objave ocjenjujemo kao prenošenje lažnih vijesti i teoriju zavjere.
(Raskrinkavanje.ba)