Foto: Raskrinkavanje.ba
Smrt Ratka Mladića podstakla je krajem augusta i u septembru 2026. talas veličanja i relativizacije njegove uloge u ratovima u Hrvatskoj i BiH, kao i zločina za koje je osuđen. Nakon što je sahranjen u Beogradu s elementima državnih počasti, uslijedile su reakcije i kritike u regionu i u EU. Mediji su intenzivno izvještavali i o sahrani i o reakcijama.
Raskrinkavanje se bavilo objavama na društvenim mrežama i u nekim medijima nakon sahrane, u kojima su se ponavljale neke od ranijih dezinformacija i manipulacija o ulozi Ratka Mladića u ratu u BiH (1, 2, 3). Baveći se ovim objavama, pronašli smo i primjere u kojima je reakcija na kritike u BiH zbog glorifikacije Ratka Mladića bila pozivanje na stari narativ o Bošnjacima kao izmišljenoj naciji koja potječe od Srba. Na Facebook stranici “Srpski Glas”, koja broji više od 60.000 pratitelja/ki, tako je 7. septembra 2026. godine podijeljena objava u kojoj se navodi sljedeće:
Kada uđete na Klix.ba vidjet ćete kolika je mržnja bivših Srba, prema onima koji su ostali Srbi.
Nije lako biti bez identiteta, kojeg su stvorili 1993. godine.
Foto: Screenshot/Facebook
Slične objave dijelile su se na ovom i na drugim nalozima na društvenim mrežama i portalima nakon Mladićeve smrti (1, 2).
Foto: Screenshot/Facebook
Osim kratkih objava na društvenim mrežama, podijeljen je ponovo raniji tekst koji izgleda kao naučni rad, ali u suštini ponavlja tezu o “izmišljenom” narodu čija je glavna odrednica odbacivanje srpskog identiteta i prihvatanje tuđe religije, odnosno islama.
Foto: Screenshot
Narativ o Bošnjacima kao preobraćenicima koji su “prodali vjeru za večeru” star je decenijama, ali se i danas ponavlja gotovo bez ikakvih promjena (1, 2, 3). Na portalima iz regiona su se, tako, proteklih godina mogli čitati članci pod sljedećim naslovima:
Srbi od tri vere: Bosanci, Bošnjani, Bošnjaci bili su — Srbi (IN4S, 20. 9. 2023)
Muslimani iz bivše SFRJ su bili Srbi (BN TV, 15. 5. 2013)
Muslimani iz bivše SFRJ su bili Srbi, a sada postaju Bošnjaci (Srpska istorija, 24. 10. 2020)
Salih Selimović: Bošnjaci ne postoje, to su Srbi! (Tamo daleko, 11. 6. 2019)
Osim u medijima i na društvenim mrežama, negiranje bošnjačkog nacionalnog identiteta prethodnih godina moglo se čuti i u izjavama javnih funkcionera iz Republike Srpske. Predsjednik SNSD-a i bivši predsjednik Republike Srpske Milorad Dodik govorio je da su Bošnjaci Srbi koji su prešli na islam i odbijao da uopšte koristi naziv Bošnjaci. Iste tvrdnje u javnost iznijeli su i njegov nekadašnji savjetnik Milan Tegeltija i savjetnica Aurora Weiss.
Instrument dehumanizacije
Narativ prema kojem su Bošnjaci “lažni” ili “nepostojeći” narod, odnosno narativ da je riječ o potomcima Srbima koji su prihvatili islam, prisutan je u javnom prostoru decenijama. Takve tvrdnje nisu samo historijski neutemeljene već su u različitim periodima bile dio širih nacionalističkih i propagandnih narativa kojima se osporavao identitet bosanskohercegovačkih muslimana. Tokom rata u Bosni i Hercegovini takvi su narativi korišteni i za njihovo predstavljanje kao prijetnje ili nepoželjne populacije.
Ustav Bosne i Hercegovine danas izričito navodi Bošnjake, Hrvate i Srbe kao “konstitutivne narode”, zajedno s ostalima i građanima Bosne i Hercegovine. Savremeni nacionalni identiteti u Bosni i Hercegovini oblikovali su se kroz složen historijski proces, naročito tokom 19. i početkom 20. vijeka. Tvrditi da su Bošnjaci, Srbi i Hrvati jednostavno nastali tako što su različite vjerske zajednice “pretvorene” u narode neprecizno je pojednostavljivanje.
Od 19. vijeka do danas postojali su različiti koncepti nacionalnog identiteta bosanskih muslimana. U socijalističkoj Jugoslaviji bosanski muslimani su 1960-ih i početkom 1970-ih dobili institucionalno priznanje kao poseban narod. Na popisu stanovništva iz 1971. godine uvedena je kategorija “Muslimani” u nacionalnom smislu. To je važno razlikovati od vjerske pripadnosti: termin Musliman u tadašnjem ustavnom kontekstu označavao je nacionalnu pripadnost, a ne samo pripadnost vjeri. Na Prvom bošnjačkom saboru 1993. godine bosanski Muslimani usvojili su naziv Bošnjaci.
Uspon nacionalističkih ideologija 1980-ih i 1990-ih godina u republikama bivše Jugoslavije pratilo je i intenzivnije negiranje identiteta bosanskih muslimana. Nakon 1992. i početka rata u BiH, postalo je instrument za progon (1, 2, 3). U dokumentima i javnim istupima rukovodstva bosanskih Srba iz tog vremena muslimani su predstavljani kao vjerska, politička i egzistencijalna prijetnja. Ujedinjene nacije navode da su Bošnjaci u propagandi označavani kao „izdajnici“ i „muslimanski pacovi“, dok je njihova zajednica predstavljana kao prijetnja etničkoj i vjerskoj „čistoći“ prostora. UN također navodi izjavu tadašnjeg predsjednika Skupštine Republike Srpske Momčila Krajišnika iz januara 1993. godine da su muslimani „komunistička kreacija“ i da se takva „vještačka nacija“ ne prihvata. Bivša predsjednica Republike Srpske i osuđena ratna zločinka Biljana Plavšić u intervjuu za novosadske novine Svet 1993. godine kazala je da su bosanski muslimani “genetski deformisani materijal koji je prigrlio islam”, a 1994. godine izjavila je da je kroz brakove između Srba i Bošnjaka došlo do “degeneracije srpskog naroda”.
Ratko Mladić, nekadašnji komandant Glavnog štaba Vojske Republike Srpske i značajna figura u tadašnjem rukovodstvu, pravosnažno je osuđen za ratne zločine, zločine protiv čovječnosti i genocid u Srebrenici. Tom genocidu prethodila je upravo retorika čiji je cilj bila dehumanizacija Bošnjaka. Nakon njegove smrti, društvene mreže i mediji iz Srbije i Republike Srpske preplavljeni su objavama u kojima se glorifikuju njegovi lik i djelo, negiraju zločini za koje je osuđen i u kojima se on predstavlja kao narodni junak (link).
Negiranje identiteta i dehumanizacija ne predstavljaju sami po sebi dokaz genocidne namjere, ali mogu biti dio šireg procesa kojim se neka grupa predstavlja kao manje vrijedna, opasna ili nelegitimna i kojim se stvaraju društveni i politički uslovi za nasilje. Ujedinjene nacije dehumanizaciju opisuju kao važan mehanizam genocida, jer žrtvama oduzima ljudskost i prikazuje ih kao prijetnju ili kao grupu koja ne zaslužuje jednaka prava i zaštitu. U slučaju Bosne i Hercegovine, UN posebno povezuje propagandno predstavljanje Bošnjaka kao „lažnog“ naroda i njihovo označavanje kao prijetnje sa širim procesom negiranja njihovog prava na postojanje.
Dehumanizacija neke grupe kroz propagandu neizostavna je prethodnica genocida. U tekstu “Od riječi do nasilja: Život iza polja smrti”, objavljenom na web stranici UN-a, navodi se sljedeće:
Dehumanizacija je ključni element u mehanizmu genocida, jer pojedincima ili čitavim grupama oduzima njihovu ljudskost i uskraćuje im pravo na moralno uvažavanje. Ona omogućava počiniocima da svoje žrtve ne posmatraju kao ljude s pravima, porodicama i težnjama, već kao bića ispod ljudskog dostojanstva, inferiorne ili bezvrijedne osobe. Takva transformacija ljudskih bića u „druge” otvara put ekstremnom nasilju, jer uklanja psihološke i etičke prepreke okrutnosti. Kroz historiju, dehumanizacija je prethodila masovnim zločinima – od etiketiranja žrtava kao “gamadi” ili parazita do njihovog prikazivanja kao prijetnje društvu. Obezvređivanjem pojedinaca, dehumanizacija opravdava postupke koji bi inače bili nezamislivi. Ona predstavlja moćno sredstvo koje omogućava genocid, jer potiskuje saosjećanje i empatiju, koji nas povezuju kao ljude, čineći brutalnost i istrebljenje ne samo prihvatljivim već i nužnim.
Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju utvrđivao je kvalifikaciju počinjenih zločina kao genocida na osnovu dokaza o konkretnim djelima i namjeri počinilaca. Utvrdio je da su bosanski Srbi počinili genocid u Srebrenici 1995. godine nad bosanskim Muslimanima, koji su u presudama prepoznati kao posebna nacionalna grupa. U predmetu Radislava Krstića, Žalbeno vijeće je izričito zaključilo da su bosanski Muslimani predstavljali posebnu i različitu nacionalnu grupu zaštićenu međunarodnim pravom.
Destruktivni potencijal
Tri decenije nakon genocida u Srebrenici, u javnom prostoru prisutni su elementi ideologije koja je dovela do njega, uključujući negiranje nacionalnog identiteta Bošnjaka ili njihovog postojanja kao zasebnog naroda.
Narativ o nepostojanju ili neautentičnosti nacionalnog identiteta Bošnjaka, koji se intenzivirao u kombinaciji s veličanjem Mladića, posebno je maliciozan i destruktivan. Osim što vrijeđa žrtve i potencijalno ih retraumatizira, ima potencijal da dodatno naruši međunacionalne odnose u regionu. Riječ je, u suštini, o govoru mržnje koji dehumanizuje jednu grupu i istovremeno relativizuje zločine protiv te grupe. Dakle, ne radi se samo o pogrešnim historijskim tvrdnjama. Važno je razlikovati legitimnu raspravu o složenoj historiji nacionalnih identiteta od tvrdnji kojima se cijeloj jednoj grupi negira pravo da sebe određuje kao narod. Upravo je takvo svođenje identiteta Bošnjaka na “srpsko porijeklo“ ili isključivo na vjersku pripadnost pojednostavljivanje i ignorisanje činjenice da su nacionalni identiteti društvene i historijske kategorije koje se razvijaju kroz vrijeme.
(Raskrinkavanje.ba)