Foto: LightFieldStudios, Envato
Na Facebook nalogu Slađane Velkov, poznate po antivakcinacijskom aktivizmu i širenju različitih pseudonaučnih tvrdnji, 26. februara 2026. godine podijeljena je objava u kojoj se tvrdi da bjesnilo nije virusna infekcija, nego parazitska bolest, odnosno “trovanje nervnog sistema”. Poenta objave je da su vakcine protiv ove bolesti “prevara”.
U objavi je podijeljena slika s citatom pripisanim kanadskoj doktorici Millicent Morden.
„Tvrdim da besnilo ne postoji i da je Pasterov tretman za besnilo gori od same bolesti, kada bi to bila bolest, a što nije. Pregledala sam i bila svedok ponovljenih pregleda svakog dela mozga takozvanih besnih pasa.
Testovi na miševima i zečevima su se pokazali smešnim još od vremena Pastera."
Milisent Morden, lekar i hirurg
Foto: Screenshot/Facebook
Sliku smo pronašli na još jednom Facebook profilu, gdje je objavljena istog dana.
U komentarima ovih objava ostavljen je link stare objave Slađane Velkov od 8. decembra 2021. godine. Ova objava sadrži duži tekst, pripisan Millicent Morden, u kojem je detaljnije “objašnjeno” da je bjesnilo izmišljena bolest. Iako je riječ o objavi staroj nekoliko godina, i dalje se dijeli na Facebooku.
Šta su činjenice?
U Facebook objavi Slađane Velkov iz 2021. na kraju teksta je navedeno da je izvor knjiga “Otrovna igla” autorice Eleanor McBean. Ova je knjiga objavljena 1957. godine i smatra se značajnom u krugovima protivnika/ca vakcinacije, iako sadrži kontroverzne i naučno neutemeljene tvrdnje o vakcinama i imunizaciji. U knjizi se nalazi i pomenuti esej Millicent Morden pod nazivom “Naučni pregled bjesnila u prošlosti i danas”.
Eleanor McBean bila je antivakcinacijska aktivistkinja, autorka niza knjiga na temu zaraznih bolesti i vakcina. Millicent Morden (1882–1955) bila je kanadska doktorka.
Ipak, suprotno opservacijama iz knjige koja je objavljena 1957. i tvrdnjama u objavama Slađane Velkov, bjesnilo je stvarna smrtonosna bolest, uzrokuje je virus i, srećom, postoji vakcina protiv nje. Kako je objašnjeno na stranici Pasterovog zavoda u Novom Sadu, bjesnilo je “akutni infektivni virusni encefalitis”, koji se najčešće prenosi ujedom bijesne životinje, odnosno putem pljuvačke u kojoj je virus. O samom virusu, koji pripada rodu Lyssavirus i familiji Rhabdoviridae, navodi se sljedeće:
To je RNA virus dimenzija 75×100-300 nanometara, oblika revolverskog metka, izgrađen iz pet proteina. Virion se može podeliti u dve strukturne jedinice: centralni cilindrični deo koga čini ribonukleokapsid i tanke ovojnice na čijoj se povšini nalaze trnasti produžeci. Glikoprotein ili G protein formira trnaste produžetke na površini virusne čestice. On je odgovoran za virulenciju jer se vezuje za odgovarajuće receptore, kao i za indukciju neutrališućih antitela koja imaju ključnu ulogu u vakcinalnom imunitetu. G protein je strukturno vrlo sličan neurotoksinu zmijskog otrova i oba pokazuju visok afinitet za acetilholinske receptore.
Matriksni protein (M2) nalazi se između G proteina i ribonukleokapsida a ima ulogu u toku morfogeneze virusa dovodeći do interakcije unutrašnjeg N proteina i spoljašnjeg G proteina. Ribonukleokapsid je sačinjen od genomske virusne RNA i tri strukturna proteina: N protein značajan za transkripciju i replikaciju virusa, L protein – je RNA zavisna RNA – polimeraza, enzim od kojeg zavisi sinteza virusne RNA, transkripcija i replikacija i M1 protein čija je uloga regulatorna, on pomaže aktivnosti L proteina.
U zavisnosti od dominantne životinjske vrste koja je rezervoar infekcije, prema ovom izvoru, bjesnilo može biti urbano (prenosi se među psima), silvatično (u Evropi zastupljeno kod lisica, a u Sjevernoj Americi kod rakuna, tvora i lisica), arktičko (ima odvojen ciklus prenošenja među divljim životinjama na krajnjem sjeveru) i bjesnilo slijepih miševa (zastupljeno na američkom kontinentu).
Kako je navedeno na stranici Pasterovog zavoda, najčešći način zaraze čovjeka jeste ujedom zaražene životinje, a moguće je da se osoba zarazi i direktnim kontaktom sa sluzokožom i povrijeđenom kožom te aerosolom koji stvaraju slijepi miševi. Ovaj izvor navodi i da je zabilježeno nekoliko slučajeva infekcija transplantacijom rožnjače s osobe umrle od bjesnila koje nije dijagnostikovano, a opisano je i interhumano prenošenje na članove porodice.
Informacije o ovoj bolesti i virusu koji je izaziva moguće je pronaći na stranicama drugih relevantnih izvora (1, 2, 3, 4, 5).
Tvrdnjama da bjesnilo ne postoji bavila se platforma za provjeru činjenica THIP. U analizi objavljenoj u februaru 2024. godine navodi se da je vakcinacija ključna mjera za sprečavanje širenja virusa. Kada se simptomi bolesti razviju, bjesnilo je u skoro 100% slučajeva smrtonosno. Prema informacijama sa stranice Hrvatske elektroničke medicinske edukacije HEMED, simptomi su obično sljedeći:
Bjesnoća može početi s vrućicom, glavoboljom i općim osjećajem bolesti (slabost). Većina ljudi postaje nemirna, zbunjena i nekontrolisano uzbuđena. Njihovo ponašanje može biti bizarno. Mogu halucinirati i imati nesanicu. Proizvodnja sline se uvelike povećava. Grčevi mišića u grlu i grkljanu nastaju jer bjesnoća utječe na područje u mozgu koje kontrolira gutanje, govor i disanje. Grčevi mogu biti strašno bolni. Lagani povjetarac ili pokušaj pijenja vode mogu izazvati grčeve. Tako osobe s bjesnoćom ne mogu piti. Zbog toga se bolest ponekad naziva hidrofobija (strah od vode).
Kako se bolest širi kroz mozak, ljudi postaju sve više zbunjeni i uznemireni. Na kraju, rezultat su koma i smrt. Uzrok smrti može biti začepljenje dišnih puteva, epileptički napadaji, iscrpljenost ili raširena paraliza.
U 20% ljudi bjesnoća počinje trncima ili paralizom uda gdje je osoba ugrizena. Paraliza se tada kreće kroz tijelo. Kod ovih ljudi razmišljanje je obično nepromijenjeno, a većina ostalih simptoma bjesnoće se ne razvija.
Dužina inkubacije, kako navodi ovaj izvor, najčešće je oko 30 do 50 dana (virusu treba vrijeme kako bi došao do mozga), no inkubacija može potrajati nekoliko godina, a zabilježen je razvoj simptoma poslije svega nekoliko dana. Kada stigne do kičmene moždine i mozga, bjesnilo je gotovo uvijek smrtonosno. Procjenjuje se da bolest godišnje ubije 59.000 ljudi širom svijeta, a danas se 95% slučajeva javlja u Africi i Aziji.
Vakcine spašavaju život
Upravo činjenica da virusu treba vremena da stigne do mozga ostavlja prostor da se spriječi fatalni ishod. Prevencija bjesnila, u slučaju da se ujed dogodio, podrazumijeva dezinfekciju i obradu rane prema epidemiološkim indikacijama i primjenu antirabičnog imunoglobulina i vakcine, navodi se na stranici Pasterovog zavoda.
Iako je postekspoziciona ili postinfektivna profilaksa besnila posle ujeda zaražene životinje, kada se primeni pravilno i na vreme, danas efikasna 100%, ukoliko se simptomi encefalitisa razviju, letalitet je takođe 100%.
Neželjene reakcije vakcine uključuju bol na mjestu injekcije, glavobolju, mučninu i povraćanje, visoku temperaturu, osip, a ozbiljne alergijske reakcije su rijetke (1, 2, 3).
Prema podacima Svjetske zdravstvene organizacije iz decembra 2020. godine, u svijetu su 24 proizvođača pravila 27 vakcina protiv bjesnila.
Osim postekspozicijske (nakon ugriza), ponekad se primjenjuje i preekspozicijska vakcinacija (vakcinacija prije ugriza) za osobe izložene riziku, kao što su npr. veterinari, lovočuvari, lovci ili radnici veterinarskih laboratorija koji rade na poslovima dijagnostike virusa (1, 2). Kao mjera prevencije protiv širenja ove zarazne bolesti preduzima se i redovna vakcinacija pasa, mačaka i domaćih životinja te masovna oralna vakcinacija divljih životinja. Vakcinacija pasa protiv bjesnila obavezna je u zemljama regiona (1, 2, 3, 4).
Trend protivljenja vakcinaciji djece ili vakcinaciji protiv Covid-19 prelio se i na vakcinaciju kućnih ljubimaca. O ovome je pisao američki Nacionalni javni radio (National Public Radio, NPR) u članku iz 2023. godine. NPR se poziva na istraživanje objavljeno u časopisu Vaccine 2023. godine, koje je pokazalo da više od polovine vlasnika pasa u SAD-u dovodi u pitanje sigurnost, efikasnost ili korisnost vakcina.
Louis Pasteur i vakcina protiv bjesnila
Francuski hemičar i mikrobiolog Louis Pasteur, koji se u viralnim objavama naziva “prevarantom”, razvio je prvu vakcinu protiv bjesnila. Na stranici Pasterovog zavoda opisan je put do ovog postignuća.
Sve do pred kraj 19. veka preplitali su se oficijelna medicina i folklor raznih naroda u lečenju ujedenih od besnih životinja. Zinke je naučno dokazao infektivnost salive besnog psa za druge životinje tek 1804. a Galtier je 1879. pokušao prvu vakcinaciju.
Paster je pred kraj svog izuzetno plodnog života počeo sistematski da ispituje besnilo, dokazao je da je centralni nervni sistem mesto gde se virus nalazi i prenosio je virus na kunićima intracerebralnom inokulacijom kroz veliki broj pasaža. Na ovaj način posle 90 prenošenja dobio je virus fixe, koji je uvek imao inkubaciju za kunića 7 dana. Ovim virusom koga je sušenjem na vazduhu oslabio, 1884. uspešno je vakcinisao pse. Kada se uverio u efikasnost i bezbednost svoje metode pripreme vakcine, 1885. uspešno je vakcinisao prve pacijente teško izujedane od sigurno besnih pasa. Njegovo otkriće brzo je postalo poznato i širom sveta su osnivani Pasterovi zavodi koji su sa ovim virusom i u početku po originalnoj Pasterovoj metodi vakcinisali pacijente. Prvi Pasterov zavod osnovan na Balkanu bio je u Nišu 1900. godine. U Pasterovom zavodu u Novom Sadu razvijena je stabilna mrtva vakcina po Hemptu i tridesetih godina prihvaćena od većine evropskih država.
Negri je 1903. opisao citoplazmatske inkluzije u nervnim ćelijama kod besnila i postavio parazitarnu teoriju o prirodi agensa. Pod nazivom Encephalitozoon rabiei i Glugea lyssae opisivana su ova telašca kao razvojni stadijumi protozoa. Iako je ova teorija oborena, Negrijeva tela korišćena su za mikroskopsku dijagnostiku besnila. Filtrabilnost virusa besnila dokazao je Remlinger 1907. godine.
Ovaj izvor navodi da je virus bjesnila viđen jasno pod elektronskim mikroskopom 1962. godine.
Prva osoba koja je uspješno vakcinisana protiv bjesnila bio je devetogodišnji dječak Joseph Meister. On je bio i prva osoba inače koja je primila Pasteurovu vakcinu, s obzirom na to da ona u to vrijeme nije bila testirana na ljudima (1, 2).
Vakcinom protiv bjesnila, ali i drugim dostignućima, Pasteur je nesumnjivo dao ogroman doprinos nauci i medicini. Ipak, bilo je i kritičara i skeptika koji su dovodili u pitanje njegov rad pa i razvoj vakcine protiv bjesnila (1, 2).
Dakle, neosporno je da je bjesnilo virusna bolest, a ne parazitska infekcija ili trovanje nervnog sistema. Također je neosporno da vakcine protiv ove bolesti spašavaju živote, s obzirom na to da je infekcija skoro uvijek smrtonosna nakon što simptomi uznapreduju. Shodno navedenom, prvu objavu tvrdnje da ne postoji virus koji izaziva bjesnilo ocjenjujemo kao pseudonauku i lažnu vijest. Iste ocjene dobija i prva objava tvrdnje da je “Pasteurov tretman”, odnosno vakcina protiv bjesnila, štetniji od same bolesti. Druge objave ovih tvrdnji dobijaju ocjene pseudonauka i prenošenje lažnih vijesti.
(Raskrinkavanje.ba)