Foto: Raskrinkavanje.ba
Na Facebook i Instagram nalozima komunikologa Vladimira Trifunovića 14. aprila 2026. godine objavljen je videosnimak u kojem dovodi u pitanje objašnjenja doktorice Ane Banko da vakcine ne uzrokuju autizam. Snimak se sastoji od nekoliko segmenata iz gostovanja doktorice Banko u podcastu “Sigurno mesto”, koji su ispresijecani Trifunovićevim odgovorima. Snimak je podijeljen uz opis u kome se navodi da “107 od 136 studija pokazuje vezu između autizma i vakcina” i uz link koji vodi na rad koji bi trebalo da potkrijepi ove navode.
Foto: Screenshot/Facebook
Snimak je zabilježio hiljade interakcija. Trifunovićeva objava na Facebooku podijeljena je više od 600 puta, a na Instagramu više od 2.000 puta. Link Instagram objave dijelilo se i posebno na nalozima drugih korisnika/ca društvenih mreža.
Rad protivnika/ca vakcinacije
Vladimir Trifunović je komunikolog, voditelj i osnivač podcasta “Dijalog” i “Utisak Sedmice”. Na Facebooku ima 70.000 pratitelja/ki, a na Instagramu više od 62.200. Ove godine najavljen je kao jedan od govornika na Click konferenciji u Nišu, na temu dezinformacija i medijske pismenosti.
“Njegova profesionalna karijera obuhvata rad na projektima vezanim za medijsku pismenost, dezinformacije i kritičko razmišljanje”, navedeno je na stranici ove konferencije. Ipak, Trifunović je na svojim nalozima na društvenim mrežama ranije dijelio dezinformacije koje su bile predmet analiza Raskrinkavanja.
Na početku snimka koji je Trifunović podijelio na svojim nalozima, doktorica Banko kaže: “Nije nađena povezanost između MMR i autizma, i to je ono što roditeljima možemo da kažemo”.
Na ovaj segment u snimku Trifunović odgovara sljedećom tvrdnjom:
Zapravo, ne možemo roditeljima da kažemo zato što je nađena povezanost između vakcina i autizma. Evo ovde od 136 studija, 107 studija pokazuje da postoji veza između autizma i drugih neuroloških poremećaja sa vakcinama.
Gledatelje/ke upućuje da posjete link podijeljen u objavi kako bi provjerili/e tvrdnje o ovim studijama. Podatak o 107 studija koje navodno pokazuju da vakcine imaju veze s autizmom i neurološkim poremećajima potječe iz rada grupe autora/ica “Odrednice poremećaja iz autističnog spektra” (eng. Determinants of Autism Spectrum Disorder), koji je objavljen 13. maja 2026. godine u časopisu Journal of Independent Medicine. U rezultatima ovog rada navodi se da je “29 od 136 studija koje su ispitivale dječije vakcine i njihove pomoćne tvari pronašlo neutralne rizike ili nikakvu povezanost, dok je 107 ukazalo na moguću vezu između imunizacije ili komponenti vakcine i poremećaja iz autističnog spektra, ili drugih neuroloških razvojnih poremećaja, na osnovu nalaza koji obuhvataju epidemiološke, kliničke, mehanističke, neuropatološke i dokaze o razvojnoj regresiji iz izvještaja o pojedinačnim slučajevima”. Navodi se i da je 12 studija koje su poredile vakcinisanu i nevakcinisanu populaciju pokazalo značajno niži rizik od hroničnih bolesti i neuropsihijatrijskih poremećaja kod nevakcinisane djece.
Ipak, ovaj rad ima ozbiljne manjkavosti, na što su upozorili/e stručnjaci/kinje u polju imunizacije. Tvrdnje o vezi između imunizacije i autizma iz ovog rada bile su predmet detaljne analize na Unbiased Science, platformi za naučnu komunikaciju koja objavljuje analize naučnih istraživanja. Tim ove platforme čine stručnjaci/kinje iz oblasti javnog zdravlja, epidemiologije i kliničke medicine. U vrijeme kad je analiza objavljena, rad je bio dostupan na otvorenom repozitoriju Zenodo.
Autori/ce analize pregledali/e su 308 referenci iz rada i primijetili/e da se ista mala grupa protivnika/ca vakcinacije pojavljivala više puta u recenzijama, da su se autori/ce fokusirali/e samo na studije koje su se slagale s njihovim narativom te da su mnoge od njih objavljene u predatorskim časopisima koji naplaćuju objavu radova, časopisima s uredničkim odborima punim antivakcinacijskih aktivista/ica te u neindeksiranim časopisima. Referišući se na tvrdnju da 107 od 136 studija, odnosno 79%, pokazuje vezu između vakcina i autizma, autori/ce analize na Unbiased Science navode sljedeće:
Dostizanje ovako šokantnog postotka zahtijevalo je malo kreativne računice:
Šta su smatrali “dokazima”:
- povučene radove, uključujući Wakefieldovu originalnu prevaru
- studije na životinjama koje su koristile stotinama puta veće doze od vakcina za ljude
- laboratorijske eksperimente koji se ne mogu direktno ekstrapolirati kao dokazi na ljudima
- online ankete za roditelje sa samoodabranim učesnicima i neprovjerljivim podacima
- iste podatke koje su više puta objavili isti autori u različitim časopisima
- pravne časopise
Autori/ce analize navode da rad nije neka revolucionarna studija s novim nalazima, već ponovna analiza postojeće literature, odnosno istih radova koji su već uključeni u više sistematskih pregleda, a nijedan od njih nije pronašao vezu između vakcina i autizma. U analizi se dalje navodi da autori/ce rada izdvajaju slabe ili diskreditovane studije koje podržavaju njihove stavove i tretiraju lične priče kao čvrste dokaze, a pritom odbacuju istraživanja koja se ne slažu s njihovim narativom kao manjkava ili korumpirana.
Odbacuju velike, dobro osmišljene studije koje ne pokazuju vezu između vakcina i autizma, tvrdeći da te studije imaju “metodološke probleme”, ali njihov se vlastiti izvještaj oslanja na neprovjerene radove, pristrasne online ankete i izolovane izvještaje o pojedinačnim slučajevima, od čega ništa ne ispunjava odgovarajuće naučne standarde. Da stvar bude gora, izvještaj ne objašnjava jasno kako su radovi izabrani, ne provjerava pristranost i ne otkriva nikakve finansijske ili lične sukobe interesa.
Američki ministar zdravstva i socijalnih usluga Robert F. Kennedy Jr., i sam poznat po antivakcinacijskim stavovima i kontroverznim medicinskim mišljenjima, pozvao se nedavno na ovaj rad, braneći izvršnu naredbu o razdvajanju kombinovane vakcine protiv ospica, zaušnjaka i rubeole (MMR). O ovome je pisao Fact Check.org u analizi objavljenoj 18. avgusta 2026. godine. Komentarišući ovaj rad za Fact Check.org, vakcinolog i direktor Instituta za sigurnost vakcina na Univerzitetu “Johns Hopkins” Daniel Salmon opisao ga je kao “smeće” koje nikada ne bi bilo objavljeno u legitimnom medicinskom časopisu.
Jedan od autora rada je Andrew Wakefield, autor povučene studije iz 1990-ih, koja je u najvećoj mjeri odgovorna za nastanak mita o povezanosti MMR vakcina i autizma. Među autorima je još jedno ime poznato u antivakcinacijskim krugovima – kardiolog Peter A. McCullough, čijim smo se netačnim tvrdnjama bavili u više navrata (1, 2, 3). Drugi autori povezani su s organizacijom “McCullough” Foundation, čiji je predsjednik Peter A. McCullough (1, 2, 3).
Journal of Independent Medicine je časopis koji objavljuje organizacija Nezavisni medicinski savez (eng. Independent Medical Alliance, IMA). Ova se organizacija ranije zvala The Front Line COVID-19 Critical Care Alliance (FLCCC). Riječ je o američkoj organizaciji ljekara i bivših novinara, osnovanoj 2020, koja je bila poznata po zalaganju za alternativne tretmane protiv Covid-19, uključujući antiparazitik ivermektin. Časopis nije indeksiran u bazi PubMed, koju vodi američki Nacionalni instituti za zdravlje (eng. National Institutes of Health).
Šta je sa studijama koje nisu pronašle vezu?
U snimku koji je podijelio Trifunović, doktorica Banko objašnjava da je urađeno mnogo studija koje istražuju povezanost vakcina i autizma:
“U pitanju su milioni ispitivane djece, baze podataka, i ni u jednoj nije nađena povezanost između MMR i autizma”.
Iza ovoga ide segment u kome Trifunović iznosi tvrdnje koje bi trebalo da pobiju ove navode:
Kod tih studija velikih takođe možemo da kažemo još jednu stvar, a to je da broj studija ne znači nužno kvalitet studija, to je logička greška. Druga stvar, većina tih studija, kao što je poznata danska nacionalna studija, direktno je finansirana od farmaceutskih kuća.
Na snimku se potom vidi screenshot s ispisom “Primary funding source: Novo Nordisk Foundation and Danish ministry of Health” (Primarni izvor finansiranja: Novo Nordisk fondacija i dansko Ministarstvo zdravlja). Ovo se odnosi na pomenutu dansku studiju, čiji kredibilitet Trifunović dovodi u pitanje. On u nastavku pravi paralelu i kaže da bi to bilo na nivou toga da “Coca-Cola finansira istraživanje o gaziranim pićima u Srbiji koje pokazuje da gazirana pića nisu štetna”.
Tačno je da broj studija ne znači nužno da su rezultati i nalazi kvalitetni, ali brojne visokokvalitetne studije nisu pronašle vezu između autizma i vakcina. Na stranici Edukativnog centra o vakcinama Dječije bolnice Philadelphia navode se dva primjera takvih studija. Jedna je studija u kojoj su Brent Taylor i saradnici 1999. godine ispitali vezu između imunizacije MMR vakcinom i razvoja autizma, koja je objavljena u časopisu The Lancet. Istraživači su utvrdili da je procenat vakcinisane djece identičan među djecom s dijagnozom autizma i onom bez nje. Nije uočena razlika u dobi kod dijagnoze autizma niti se pojava simptoma dogodila unutar dva, četiri i šest mjeseci.
Drugu studiju, koja je navedena kao primjer kvalitetne studije, proveli su Kreesten Meldgaard Madsen i kolege u Danskoj između 1991. i 1998. godine. Rezultati studije objavljeni su u časopisu New England Journal of Medicine 2002. godine. Ova studija, koja je obuhvatila 537.303 djece, pokazala je da je rizik od autizma u grupi vakcinisane djece bio isti kao i kod nevakcinisane. Nije pronađena veza između starosti djeteta u vrijeme vakcinacije i autizma. Vrijeme koje je proteklo od vakcinacije i datum vakcinacije takođe nisu bili povezani s razvojem autizma.
Na stranici Vaccine works (digitalna platforma čiji je osnivač Gavi, Savez za vakcine) navode se i primjeri drugih kvalitetnih studija koje su opovrgle postajanje veze između MMR vakcine i autizma. U članku objavljenom u septembru 2025. godine navodi se da, osim ovih kvalitetnih i dobro dizajniranih studija, postoje i druge, manje studije, čiji su autori tvrdili da su pronašli dokaze o povezanosti i objašnjava kako se radi procjena studija u ovakvim situacijama.
Najbolji način da se shvate studije s naizgled kontradiktornim rezultatima jeste da se pažljivo prikupe sva dostupna istraživanja, provjere u odnosu na jasne standarde i procijeni koliko je svaka studija pouzdana.
Cochranovi pregledi [sistemski pregledi istraživanja koji se rade pod okriljem neprofitne organizacije Cochrane] smatraju se zlatnim standardom za takve procjene u zdravstvu, a od 2005. godine, Cochranovi istraživači redovno pregledaju i ažuriraju dokaze o MMR vakcinama i autizmu.
Njihovo najnovije ažuriranje objavljeno je 2021. godine. Osim procjene da li MMR vakcina uzrokuje štetne efekte, proučavana je i srodna vakcina pod nazivom MMRV, koja štiti djecu od varičela (vodenih kozica), kao i od ospica, zaušnjaka i rubeole.
Nakon što su ispitali 138 studija koje su obuhvatile više od 23 miliona djece, istraživači Cochranea zaključili su da su ove vakcine veoma efikasne u sprečavanju ospica, zaušnjaka, rubeole i vodenih kozica, bez dokaza o povećanom riziku od autizma, oticanja mozga (encefalitisa) ili bilo kojeg drugog stanja za koje se tvrdi da je povezano s ovim vakcinama.
Kako se navodi, pregled je pronašao dokaze o vrlo malom riziku od napada uzrokovanih povišenom tjelesnom temperaturom (febrilnih napada), koji generalno ne izazivaju dugoročne zdravstvene probleme, te vrlo mali rizik od stanja koje se naziva idiopatska trombocitopenična purpura.
Na stranici Vaccines work se, kao druga vrsta studije koja je korisna za procjenu u ovakvim situacijama, navode metaanalize. Kako je objašnjeno, one kombinuju podatke iz više nezavisnih studija kako bi se došlo do zaključka s većom statističkom snagom.
Jedna od najčešće citiranih metaanaliza o vakcinama i autizmu objavljena je u časopisu Vaccine 2014. godine. Istraživači su kombinovali podatke više od 1,25 miliona djece iz pet visokokvalitetnih studija i pregledali podatke od skoro 10.000 djece u pet dodatnih studija kontrolnih grupa i grupa sa slučajevima.
Ove studije upoređivale su djecu s autizmom s djecom bez autizma, provjeravajući da li je autizam češći kod djece koja su primila MMR vakcinu ili vakcine koje sadrže timerosal ili živu. Rezultati nisu pokazali vezu između vakcinacije i autizma ili poremećaja iz autističnog spektra.
Trifunović na snimku koji je podijelio tvrdi da većina studija koje nisu pronašle vezu između vakcina i autizma nisu kvalitetne ili su većinu finansirale farmaceutske kompanije. Kao primjer navodi dansku studiju objavljenu 2019. godine, čije su provođenje finasirali Fondacija Novo Nordisk i Ministarstvo zdravstva Danske. On dovodi u pitanje njenu objektivnost poredeći je s hipotetičkim istraživanjem o gaziranim pićima koje finansira Coca-Cola.
Novo Nordisk Foundation je neprofitna fondacija. Nije farmaceutska kompanija, ali posjeduje vlasnički udio u farmaceutskoj kompaniji Novo Nordisk, koja se bavi proizvodnjom nekih lijekova, ne i vakcina. Na stranici Fondacije navodi se da podržava širok raspon projekata i inicijativa koji pomažu u unapređenju ljudskog zdravlja i održivosti društva i planete. Navedeno je i da Fondacija koristi sredstva koja potječu od vlasništva i ulaganja u kompanije i drugu finansijsku imovinu.
Na stranici Vaccines work ova je studija opisana kao jedna od “najvećih i najdefinitivnijih studija o MMR vakcini i autizmu do danas”. Studija je objavljena u recenziranom časopisu Annals of Internal Medicine, koji ima strogu selekciju i prihvata tek šest do osam posto istraživačkih radova. Faktor uticaja ovog časopisa u 2025. bio je 17,2. Faktor uticaja koji objavljuje Clarivate Analytics odnosi se na prosječan broja citata po članku objavljenom u određenom časopisu i služi kao orijentir o uticaju časopisa u određenoj oblasti.
Vremensko poklapanje ne znači da MMR vakcina uzrokuje autizam
U nastavku analiziranog snimka, doktorica Banko navodi sljedeće:
“Da, razumemo da je vremenski zaista došlo do poklapanja prepoznavanja simptoma i trenutka vakcinacije, ali da do dana današnjeg na svim mogućim istraživanjima i ispitivanjima mi nismo došli do trenutka da to povežemo; suprotno od toga, došlo je do opovrgavanja ove veze”.
Trifunović odgovara sljedeće:
Apsolutno postoje studije koje pokazuju vremenski korelaciju i tona izvještaja roditelja i svedočanstava da im je dete ponašalo se ovako, nakon primanja vakcine je drugačije. Nužno, slažem se da MMR ne mora nužno da bude okidač jedini, ali nikada nisu urađene studije da li sve vakcine kolektivno mogu da uzrokuju autizam ili neki neurološki poremećaj, jer dete primi 12, 13 vakcina i okidač ne mora nužno da bude MMR, a može da bude Prevenar, Pentaxim, Euvax i neke druge vakcine koje kasnije takođe mogu da škode detetu u njegovom neurološkom razvoju. I to je ono što studije pokazuju da vakcinisana deca imaju mnogo više neuroloških problema nego nevakcinisana deca.
Doktorica Banko navela je da ponekad dolazi do vremenskog poklapanja prepoznavanja simptoma autizma i imunizacije MMR-om, ali vremenska povezanost ne znači nužno uzročno-posljedičnu vezu. Na stranici UN-ove agencije UNICEF navodi se sljedeće o ovoj podudarnosti:
Iako neki roditelji imaju lične priče o djeci koja su razvila znakove autizma nakon vakcinacije, naučnici se slažu da je to zbog slučajnog vremenskog podudaranja. Prvi znaci autizma obično se pojavljuju od 12. do 18. mjeseca starosti. Prva doza MMR vakcine daje se između 12. i 15. mjeseca starosti. Može biti izuzetno dezorijentirajuće kad dijete koje se normalno razvija počne pokazivati simptome autizma i normalno je da roditelji vjeruju da to mora biti zbog jednog jedinog događaja, poput vakcine. Ali to ne znači da je to istina.
Kako je navedeno na stranici Svjetske zdravstvene organizacije, “dokazi takođe pokazuju da druge dječije vakcine ne povećavaju rizik od autizma”. Na stranici Instituta za sigurnost vakcina, koji vodi Škola javnog zdravstva “Johns Hopkins Bloomberg”, takođe se navodi da vakcine za djecu ne izazivaju autizam. Ovaj izvor navodi da je u početku s autizmom povezivana MMR vakcina, da bi kasnije, kako je bilo sve više dokaza koji pobijaju ove tvrdnje, hipoteze bile preusmjerene na konzervans timerosal, koji su sadržale neke vakcine, te na kraju na veći broj vakcina datih istovremeno. Ni u jednom slučaju kvalitetne studije nisu potvrdile vezu, navodi ovaj izvor. Studija danskih istraživača objavljena 15. jula 2025. u časopisu Annals of Internal Medicine nije pronašla dokaze koji bi podržali tvrdnje da vakcine koje sadrže aluminij povećavaju rizik od neurorazvojnih poremećaja.
Još jedna manjkava studija
U sljedećem segmentu analiziranog snimka, doktorica Banko objašnjava da je u studijama opovrgnuta veza između MMR vakcine i autizma:
“Vi imate grupu dece koja je vakcinisana i grupu dece koja nije vakcinisana, i gledate kolika je učestalost bolesti. Ako je učestalost autizma u obe grupe identična, nema povezanosti”.
Trifunović odgovara novim tvrdnjama koje navodno opovrgavaju ove navode:
Na ovom linku što smo vam okačili imate čak 12 studija baš između takvih grupa, te studije pokazuju da vakcinisana djeca itekako imaju mnogo više problema od nevakcinisane dece. Jedna od tih studija je i Mawson i Jacob 2025. sa Florida Medicaida. 47.155 dece. Sami autori navode da autizam i neki poremećaj autizma je oko 2, 81 % kod vakcinisanih naspram 1,05 % klasifikovanih kao nevakcinisani, što govori da 2,8 skoro puta su vakcinisani imali mnogo više poremećaja.
Studija o kojoj govori zove se “Vakcinacija i neurološki razvojni poremećaji: Studija devetogodišnje djece upisane u Medicaid”. Objavljena je 23. januara 2025. godine u časopisu Science, Public Health Policy and the Law. Ovaj časopis takođe nije indeksiran u PubMedu. Urednik časopisa je James Lyons-Weiler, koji je i sam autor jedne povučene studije na koju se protivnici/e vakcinacije često pozivaju. Jedna ranija studija autora ovog rada o vakcinama i autizmu takođe je povučena. Istraživanje rada na koji se Trifunović poziva finansirala je američka antivakcinacijska organizacija Nacionalni centar za informacije o vakcinama.
Autori ovog rada poredili su koliko su česti određeni neurološki razvojni poremećaji (NDDs) kod devetogodišnje djece koja su vakcinisana (smatrana su vakcinisanom ako su u sistemu Medicaid imala šifru za naplatu vakcine) u odnosu na onu koja nisu vakcinisana.
Na ovaj rad pozivao se i američki ministar zdravstva i socijalnih usluga Robert F. Kennedy Jr., o čemu je pisao Fact Check.org u analizi objavljenoj u januaru 2025. godine. Ova platforma skreće pažnju da autori nisu imali informacije o tome koje su vakcine date ili da li su djeca možda vakcinisana izvan Medicaid sistema.
Jeffrey S. Morris, direktor Odjela za biostatistiku na Medicinskom fakultetu Perelman Univerziteta u Pennsylvaniji, rekao je za Fact Check.org da rad “ima toliko ozbiljnih metodoloških problema da očito nije trebao proći nijednu legitimnu recenziju“. On je rekao da analiza ignoriše faktore koji bi istovremeno mogli uticati na vjerovatnoću da je dijete vakcinisano i na vjerovatnoću da ima neki NDD, a da ne dokazuju vezu između to dvoje. U tom kontekstu, on navodi status korištenja zdravstvene zaštite osobe (ljudi koji češće koriste zdravstvenu zaštitu imaju veću vjerovatnoću da se vakcinišu i da im se dijagnostikuje i liječi neko stanje), rasu (postoje poznate razlike u dijagnozama autizma) te genetiku i porodicu. Morris je rekao i da autori nisu provjerili ni da li se dijagnoza NDD-a dogodila prije ili poslije prvog zapisa o vakcinaciji.
Kao mane studije naveo je i ignorisanje postojeće literature, koja ne ide u prilog hipotezi autora, te citiranje vlastitog prethodnog rada koji je povučen. Na metodološke probleme studije ukazali su i drugi izvori.
Raskrinkavanje se netačnim tvrdnjama da vakcine izazivaju autizam bavilo u brojnim analizama (1, 2, 3, 4, 5).
Autizam je definisan kao neurorazvojni poremećaj koji se očituje poteškoćama u komunikaciji, društvenom funkcionisanju i interakciji s ljudima. Simptomi se mogu ispoljiti na brojne načine i u različitom stepenu. Ne postoji samo jedan uzrok autizma. Naučni konsenzus jeste da autizam uzrokuje kombinacija genetskih faktora rizika i faktora rizika iz okruženja. Faktori rizika uključuju i stariju dob roditelja, prenatalnu izloženost zagađenom vazduhu, kao i nekim vrstama pesticida, poremećaje imunološkog sistema majke i neke komplikacije pri porođaju.
Shodno navedenom, tvrdnju da 107 od 136 studija pokazuje da postoji veza između autizma i drugih neuroloških poremećaja s vakcinama ocjenjujemo kao manipulisanje činjenicama. Istu ocjenu dajemo tvrdnji da su studije potvrdile vremensku korelaciju autizma s vakcinama, kao i tvrdnji da studija iz 2025. godine pokazuje da vakcinisana djeca imaju više problema od nevakcinisane djece.
Ocjenu dezinformacija dobija implikacija da su studije koje ne povezuju autizam s vakcinama brojne, ali nekvalitetne i da ih većinom finansiraju farmaceutske kompanije.
(Raskrinkavanje.ba)