Negiranje genocida: Većina srebreničkih žrtava nije ubijena u borbi

Foto: U.S. Air Force 

Smrt Ratka Mladića u Haagu 27. augusta 2026. godine bila je povod za novi talas revizionizma u regionu kad su u pitanju ratovi 1990-ih. Glorifikacija bivšeg zapovjednika Vojske Republike Srpske i negiranje genocida u Srebrenici za koji je osuđen isticali su se u revizionističkim narativima u sedmicama nakon Mladićeve smrti (1, 2, 3, 4). 

Tako je 30. augusta 2026. godine na Facebooku podijeljena slika Ratka Mladića u uniformi, uz status čija je poruka da je genocid u Srebrenici u julu 1995. iskonstruisan kao opravdanje za operaciju “Oluja” u Hrvatskoj u augustu te godine. 

Foto: Screenshot/Facebook

Objavu je do vremena pisanja ove analize “lajkalo” više od 3.600 ljudi, a podijeljena je više od 600 puta.

U statusu koji je podijeljen uz sliku navedeno je nekoliko “dokaza” da je broj ubijenih u Srebrenici u julu 1995. preuveličan. Tvrdi se da su stotine žrtava bile na biračkim spiskovima za prve poslijeratne izbore 1996. godine, da je za stotine utvrđeno da su živi ili da nisu bili u Srebrenici. 

Prema istoričaru Milivoju Ivaniševiću, istražitelju ratnih zločina, zaključno sa martom 2007. ili 12 godina nakon pomenutih dešavanja, na memorijalnom groblju je sahranjeno ukupno 2.442 tela. Među njima je ukupno 914 ljudi, ili preko 37 posto, koji su bili na biračkim spiskovima za izbore u Bosni 1996. to jest više od godinu dana posle navodnog genocida.

(...)

Direktor sarajevskog Istraživačko-dokumentacionog centra Mirsad Tokača je saopštio, dok se pripremala Deklaracija, da je pronašao 500 živih ljudi koji se vode na spisku stradalih Srebreničana. Ovaj centar je utvrdio da se na spisku ubijenih vode i ljudi koji u julu 1995. uopšte nisu bili u tom gradu. Tokača je izjavio da je od 7.100 nestalih lica u Srebrenici i okolini utvrđeno da ih je više od pet hiljada iz Srebrenice, a 1.600 iz Zvornika i Bratunca.

U objavi se također navodi da žrtve Srebrenice nisu pogubljene, nego da su bili vojnici koji su poginuli u borbama. 

General Rasim Delić poručuje Aliji Izetbegoviću 27. jula 1995. godine da će ga redovno izveštavati o borbenim dejstvima boraca i dobrovoljaca Armije BiH oko Žepe i Srebrenice, iako su civili pre „deset i više dana napustili ove enklave”. Poginuli u tim borbama kasnije su vođeni kao civilne žrtve.

Genocid u Srebrenici predstavljen je u objavi kao iskonstruisani zločin čija je svrha opravdanje vojne operacije “Oluja” u Hrvatskoj kasnije tog ljeta, u kojoj je protjerano srpsko stanovništvo iz dijelova koje su do tada kontrolisale snage samoproglašene Republike Srpska Krajina. 

Jedan od glavnih ciljeva montiranja Srebrenice bio je prikrivanje stvarnog genocida nad Srbima u Krajini. Tu gde su masakrirani žene, deca, starci i proterano celokupno srbsko stanovništvo Krajine, uz režiju i podršku Zapada. U medijima se to objašnjavalo da su Srbi zaslužili Krajinu zbog Srebrenice i da je to na neki način zadovoljenje pravde.

Dokumentovani zločin

Vojska Republike Srpske (VRS) je u operaciji kodnog naziva “Krivaja 95” 11. jula 1995. godine preuzela kontrolu nad Srebrenicom, enklavom u istočnoj Bosni koja je tada već tri godine bila utočište hiljadama protjeranih Bošnjaka iz okolnih mjesta. Enklava je bila jedna od zaštićenih zona UN-a. Hiljade ljudi potražile su utočište u obližnjoj UN-ovoj bazi u Potočarima, gdje su jedinice VRS-a stigle 12. jula. Prema sudski utvrđenim činjenicama, između 10.000 i 15.000 dječaka i muškaraca zaputilo se kroz šumu, pokušavajući doći do Tuzle, koja je tada bila pod kontrolom Armije RBiH. Snage VRS-a zarobile su hiljade ljudi. Do augusta je oko 6.000 dječaka i muškaraca iz Potočara, ali i zarobljenih u šumama na putu prema Tuzli, prebačeno na nekoliko različitih lokacija, većinom u opštinama Bratunac i Zvornik, gdje su zatim pogubljeni. Žene i djeca su protjerani u Kladanj. Podaci govore da je oko 8.000 ljudi ubijeno, a oko 30.000 protjerano u tom periodu (1, 2, 3).

Nakon završetka masovnih pogubljenja, VRS je započela s iskopavanjem tijela pogubljenih iz tadašnjih grobnica i premještanjem posmrtnih ostataka u sekundarne i tercijarne grobnice te pokušala prikriti dokaze o zločinu (link). 

Zločini u Srebrenici okvalifikovani su kao genocid u presudama Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju, Međunarodnog suda pravde i Suda Bosne i Hercegovine. Od ukupno 20 presuda Međunarodnog suda za bivšu Jugoslaviju, sedam uključuje presude za genocid. Ove presude donesene su na osnovu hiljada materijalnih i forenzičkih dokaza, stotine svjedočenja preživjelih i počinitelja (link), kao i brojnih transkripta i arhiviranih dokumenata.

Dezinformativni i negatorski narativi o genocidu intenziviraju se na društvenim mrežama i u nekim medijima uglavnom u periodu oko obilježavanja godišnjice genocida u Srebrenici 11. jula (1, 2, 3). Ove godine, međutim, to se desilo i nakon smrti Ratka Mladića. Među ovim narativima ističu se oni koji umanjuju broj žrtava i narativ da je većina žrtava zapravo ubijena u borbi. Nerijetko nadopunjuju jedni druge. 

U analiziranoj objavi na Facebooku navodi se da je historičar Milivoje Ivanišević utvrdio da je skoro hiljadu ljudi koji su ubijeni u Srebrenici bilo na biračkim spiskovima za izbore 1996. godine, čime se sugeriše da su tad bili živi. Ivanišević je ovu tvrdnju iznio u svojoj knjizi “Srebrenica jul 1995./U traganju za istinom” iz 2007. godine. 

Ko je Milivoje Ivanišević?

Milivoje Ivanišević je osnivač Instituta za istraživanje srpskih stradanja u XX veku. Već godinama javno negira genocid u Srebrenici. Objavio je desetine članaka i gostovao u mnogim emisijama u kojima je govorio na ovu temu (1, 2, 3, 4, 5, 6). U  većini tih gostovanja iznosio je neosnovane dokaze i tvrdnje o izmišljenim brojevima ubijenih u Srebrenici. 

Ova je tvrdnja manipulativna, jer spisak birača/ica za izbore 1996. nije dokaz da su sve osobe na njemu bile žive u vrijeme izbora. Opći izbori u BiH koji su održani u septembru 1996. bili su prvi poslije rata. Izbore je provela Privremena izborna komisija pod nadzorom OSCE misije za Bosnu i Hercegovinu. Mediacentar Sarajevo je te godine objavio priručnik za medijsko praćenje izbora, u čijim su prilozima objavljene i informacije o spisku i registraciji birača/ica te godine. Preliminarni spisak birača/ica bio je zasnovan na popisu stanovništva iz 1991. godine. Svi građani i građanke koji su imali 18 i više godina i učestvovali u popisu imali su pravo da glasaju. Preliminarni spisak birača/ica 1996. godine bio je ažuriran “koliko je bilo moguće”, a u obzir su uzete osobe koje su između 1991. i 1996. napunile 18 godina, osobe koje su u tom vremenu mijenjale ime i osobe koje su u tom periodu preminule. Konsultovani su podaci tadašnjeg Državnog zavoda za statistiku i nadležnih institucija na nivou entiteta. 

Foto: Screenshot/Media.ba 

Dakle, spisak birača/ica bio je ažuriran u granicama tadašnjih mogućnosti, ali treba imati na umu da su izbori održani skoro godinu nakon rata, u kojem je nestalo više od 30.000 osoba. Značajan broj tih ljudi mogao je biti na biračkom spisku zasnovanom na popisu iz 1991, a do 2007, kad je Milivojević upoređivao imena, bilo je identifikovano 10.000 pronađenih ostataka žrtava pomoću DNK analize.  

Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju (eng. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia/ICTY) je u Izvještaju broja nestalih i preminulih osoba u Srebrenici od 12. februara 2000. godine također koristio informacije s popisa stanovništva iz 1991. godine i iz biračkih spiskova za sljedeće izbore 1997. i 1998. godine. U izvještaju je tada utvrđeno da je barem 7.475 osoba iz Srebrenice nestalo i da se smatraju mrtvim.

Nadalje smo uporedili spiskove nestalih osoba Međunarodnog komiteta Crvenog krsta (MKCK) i Physicians for Human Rights (PHR) s biračkim spiskovima OSCE-a za Bosnu i Hercegovinu za izbore 1997. i 1998. godine. To je učinjeno kako bi se ispitalo da li su osobe evidentirane kao nestale na spiskovima MKCK-a i PHR-a bile registrovane za glasanje. Budući da je opšta pretpostavka da su osobe s ovih spiskova nestalih osoba mrtve, cilj ovog poređenja bio je ispitati mogućnost da su osobe prijavljene kao nestale još uvijek žive. Konačno, podaci su upoređeni s dokumentacijom iz popisa stanovništva Bosne i Hercegovine iz 1991. godine, koja je sadržavala relevantne informacije o svim stanovnicima zemlje 1991. godine. Ove informacije korištene su kako bi se ispitalo da li su potencijalni slučajevi osoba koje se pojavljuju i na spiskovima nestalih MKCK-a i PHR-a i na biračkim spiskovima zapravo iste osobe. Informacije iz popisa dodatno su korištene kako bi se provjerilo da li su osobe sa spiskova nestalih zaista bile osobe koje su bile žive 1991. godine.

Kao rezultat našeg rada zaključujemo da je najmanje 7.475 osoba iz enklave Srebrenica nestalo i da se pretpostavlja da su mrtve. Naša analiza također pokazuje da bi samo veoma mali broj osoba evidentiranih na spiskovima nestalih MKCK-a i PHR-a mogao biti živ. Mogli smo identifikovati najviše 15 slučajeva u kojima bi osobe evidentirane kao nestale mogle biti žive, na osnovu informacija iz biračkih spiskova OSCE-a i informacija koje je dostavio odjel za traženje nestalih MKCK-a u Sarajevu. Nadalje, nismo pronašli nikakve dokaze da su osobe evidentirane kao nestale fiktivne.

Stoga, birački spisak iz 1996. godine nije dokaz da su kao srebreničke žrtve prikazani ljudi koji su bili živi te godine. 

Manipulativno tumačenje izjave direktora IDC-a

Tvrdnja da je direktor IDC-a rekao da je njegova organizacija utvrdila da je na spisku stradalih u Srebrenici bilo 500 ljudi koji su živi također je manipulativna. U martu 2010. godine mediji su izvijestili da je osnivač sarajevskog Istraživačko-dokumentacionog centra (IDC) Mirsad Tokača u Banjoj Luci prezentovao podatke koje je centar prethodno prikupljao dvije godine praveći “Bosanski atlas ratnih zločina”. Portal Klix prenio je njegovu izjavu s te prezentacije.

Tokača kaže da IDC na ovome atlasu radi već dvije godine, te da je do sada uspio obilježiti oko 2.500 tačaka u 110 općina bivše BiH u kojoj se desili zločini.

(...)

Naveo je i da je IDC tokom svog istraživanja došao do podatka o 500 živih stanovnika Srebrenice koji su, kako kaže, po raznim listama bili evidentirani kao nestali u Srebrenici, te o 70 osoba koje su sahranjene u Memorijalnom centru Potočari, a koje nisu stradale u Srebrenici.

"Tokom našeg istraživačkog projekta ljudskih gubitaka pronašli smo oko 500 živih Srebreničana. Također imamo podatak da je nešto više od 7.000 osoba poginulo na tom prostoru, a nisu svi iz Srebrenice. Dakle, tu ima Vlaseničana, Zvorničana, Bratunčana, Višegrađana, Rogatičana, o čemu govori i podatak da smo evidentirali 70 osoba koje su sahranjene u Memorijalnom centru Potočari, a koje nisu stradale u Srebrenici", rekao je Tokača novinarima u Banjoj Luci.

Dakle, Tokača nije rekao da se radi o 500 ljudi koji su bili na spisku utvrđenih žrtava u to vrijeme, već da su bili evidentirani kao nestali. Također nije rekao da značajan broj žrtava nije ubijen u Srebrenici. 

Žrtve u Srebrenici nisu ubijene u borbama

Argument koji se često koristi u negatorskim narativima jeste da je većina ili značajan broj žrtava u Srebrenici ubijen u borbama, a ne u masovnim pogubljenjima. Ipak, brojni forenzički dokazi osporavaju takve tvrdnje. Kako je već navedeno, u koloni koja je pokušavala doći do Tuzle nakon pada enklave bilo je između 10.000 i 15.000 muškaraca dječaka. Jedna trećina ovih ljudi bili su pripadnici Armije RBiH, dok su dvije trećine bili civili. Međutim, značajan broj vojnika nije bio naoružan. Prema forenzičkim dokazima iz masovnih grobnica, drugim materijalnim dokazima, ali i stotinama svjedočenja, većina muškaraca i dječaka iz kolone su zarobljeni i zajedno s muškarcima i dječacima koji su izdvojeni u Potočarima u naredne dvije sedmice odvedeni na niz lokacija pogubljenja, uglavnom u opštinama Zvornik i Bratunac (link). Ovakvim se tvrdnjama Raskrinkavanje već bavilo u više navrata (1, 2).

Prema hronologiji srebreničkog genocida, koju je kompilirao Međunarodni rezidualni mehanizam za krivične tribunale, posljednja pogubljenja koja je organizovala i izvela VRS dešavala su se u periodu od 17. jula do početka augusta 1995. 

Tvrdnja da je genocid u Srebrenici insceniran da bude opravdanje za operaciju “Oluja” u Hrvatskoj u augustu 1995. nema utemeljenje u stvarnosti niti se “Oluja” može posmatrati kao vojna ili politička odmazda za genocid počinjen nad Bošnjacima u julu 1995. godine.

Genocid u Srebrenici počinile su snage Vojske Republike Srpske u julu 1995. godine. Operacija “Oluja”, koju su snage hrvatske vojske i policije pokrenule 4. augusta 1995, bila je usmjerena na preuzimanje kontrole nad teritorijom Republike Srpske Krajine, koja je bila pod kontrolom pobunjenih srpskih vlasti. Činjenica da je “Oluja” uslijedila nekoliko sedmica nakon genocida u Srebrenici ne znači da je genocid bio razlog za njeno pokretanje. Postojali su zasebni vojni, politički i teritorijalni ciljevi povezani s ratom u Hrvatskoj.

Shodno navedenom, tvrdnju iz analizirane objave da je većina ili značajan broj srebreničkih žrtava ubijen u borbi ocjenjujemo kao lažnu vijest. Druge objave ove tvrdnje dobijaju ocjenu prenošenje lažnih vijesti. Tvrdnju da je skoro hiljadu sahranjenih žrtava bilo na spisku birača 1996. godine, kojom se implicira da su tad bili živi, ocjenjujemo kao manipulisanje činjenicama. 

Tvrdnju da je na spisku srebreničkih žrtava pronađeno 500 živih osoba ocjenjujemo kao dezinformaciju.

Tvrdnju da je genocid u Srebrenici insceniran da bude opravdanje za operaciju “Oluja” u Hrvatskoj ocjenjujemo kao teoriju zavjere. 

(Raskrinkavanje.ba)